Айбандар царствосундагы (дүйнөсүндөгү) органдардын жана органдар системаларынын эволюциясы

Орган жана система деген эмне?

Орган — белгилүү бир милдетти аткарган түзүлүш (мисалы: жүрөк, өпкө, көз). Органдар системасы — бир нече орган биргелешип иштеп, организмдин белгилүү функциясын аткарат (мисалы: кан айлануу системасы).

Мисал: Жүрөк — кан айлануу системасынын органы.

Эволюциядагы жалпы багыт

Айбандар дүйнөсүндө органдардын жана системалардын татаалданышы төмөнкү жол менен жүргөн:

1. Жөнөкөй клеткадан көп клеткалуу түзүлүшкө өтүү.
2. Ткандардын, органдардын жана системалардын пайда болушу.
3. Ар бир системанын татаалданышы жана адистешүүсү.

Мисал: Көп клеткалуу организмдердин пайда болушу.

Негизги системалардын эволюциясы

Ассимиляция жана тамак сиңирүү системасы

Бир клеткалуу айбандарда тамак сиңирүү — клетка ичинде (фагоцитоз, пиноцитоз). Эки катмарлуу организмдерде (гидра) — бир гана көңдөйдө сиңирүү. Үч катмарлуу курттарда — татаал ичеги пайда болот. Омурткалууларда — тамак сиңирүү системасы органдарына ашказан, боор, уйку бези кирет.

Мисал: Омурткалууларда тамак сиңирүү системасы.

Кан айлануу системасы

Жөнөкөй айбандарда (губкалар, ичеги-карындуулар) — кан айлануу жок, диффузия аркылуу зат алмашуу. Жер курттарда — жабык кан айлануу системасы пайда болот. Чаяндарда — ачык кан айлануу системасы. Омурткалууларда — жабык кан айлануу, жүрөктүн бөлмөлөрү көбөйөт:

• 2 камералуу жүрөк (балыктар)
• 3 камералуу жүрөк (амфибия, көпчүлүк рептилия)
• 4 камералуу жүрөк (канаттуулар, сүт эмүүчүлөр)

Мисал: Омурткалууларда жабык кан айлануу системасы.

Дем алуу системасы

Жөнөкөйдө — диффузия аркылуу газ алмашуу (амёба, гидра). Сууда жашоочуларда — желбезек. Кургакта жашоочуларда — өпкө (амфибияларда теринин жардамы менен да дем алат). Муунак денелүүлөрдө — трахея системасы.

Мисал: Кургакта жашоочуларда өпкө.

Нерв системасы

Алгач тор сымал (гидрада). Андан кийин нерв түйүндөрү жана нерв жипчелери (курттарда). Муунак денелүүлөрдө — ири нерв түйүндөрү. Омурткалууларда — жүлүн жана мээ бөлүмдөргө бөлүнүп, функциялары так бөлүштүрүлгөн.

Мисал: Омурткалууларда жүлүн жана мээ.

Сезүү органдары

Жөнөкөйдө — клетка деңгээлиндеги жарык сезүү. Ири жаныбарларда — көз, кулак, тең салмак орган, жыт сезүү, тийүү органдары.

Мисал: Ири жаныбарларда көз жана кулак.

Ароморфоз деген эмне?

Ароморфоз — бул организмдин түзүлүшүндө чоң өзгөрүү болуп, анын жашоо мүмкүнчүлүгүн кеңейткен эволюциялык жетишкендик. Ароморфоз түрдүн жана класстын пайда болушуна түрткү берет.

Мисал: Ароморфоздун натыйжасында жаңы түрдүн пайда болушу.

Айбандар дүйнөсүндөгү негизги ароморфоздор

• Көп клеткалуу организмдердин пайда болушу — Дененин чоңоюшу жана функциялардын бөлүштүрүлүшү.
• Үч катмарлуу түзүлүш (эктодерма, мезодерма, эндодерма) — Орган жана система пайда болуусу.
• Өткөргүч жана колдоо ткандары — Организмдин чоңоюшу жана күчөшү.
• Жабык кан айлануу системасы — Кычкылтек жана азыктын эффективдүү жеткирилиши.
• Өпкө жана трахея системасы — Кургакта жашоо мүмкүнчүлүгү.
• Жүрөктүн 4 камералуу түзүлүшү — Кан айлануунун толук бөлүнүшү, энергияны үнөмдөө.
• Ички уруктануу — Суунан көз карандысыз көбөйүү.
• Эмбрионду амниот суюктугу менен коргоо (амниот) — Жумуртка кургакта өнүгөт.
• Туруктуу дене температурасы (гомойотермия) — Ар кандай климатта жашоо.