Эволюциянын кыймылдаткыч күчтөрү (тукум кууган өзгөрүүчүлүк, түрлөрдүн тандалышы, жашоо үчүн күрөштүн түрлөрү), обочолонуу

Эволюциянын негизги түшүнүгү

Эволюция — тирүү организмдердин узак убакыт аралыгында өзгөрүп, жаңы түрлөрдүн пайда болушу жана айрым түрлөрдүн жоголушу процесси.

Эволюциянын кыймылдаткыч күчтөрү

а) Тукум кууган өзгөрүүчүлүк

Түшүнүгү: Организмдердин белгилери ата-энеден тукумга өтөт, бирок ар бир муунда белгилүү өзгөрүүлөр болот.

Түрлөрү:

• Туурасынан (модификациялык) — генетикалык негизде болбойт, чөйрө таасиринен пайда болот, тукумга берилбейт.
• Узунунан (мутациалык) — генетикалык өзгөрүүлөр, тукумга берилет.

Мааниси: Түр ичиндеги ар түрдүүлүктү камсыздайт.

б) Табигый тандалуу

Түшүнүгү: Айлана-чөйрө шартына жакшыраак ыңгайлашкан организмдер көбүрөөк жашап, көбөйүп, белгилерин кийинки муунга берет.

Дарвиндин негизги идеясы: "Күчтүүлөр эмес, эң жакшы ыңгайлашкандар аман калат".

Формалары:

1. Туруктуу тандалуу — белгилер орто деңгээлде сакталат.
2. Баалуулукту өзгөртүүчү тандалуу — белгилердин орточо мааниси өзгөрөт (мисалы, чоңураак денелүү индивиддердин көбөйүшү).
3. Тандалуунун ажырашуу формасы — эки чектүү топ пайда болот.

в) Жашоо үчүн күрөш

Түшүнүгү: Организмдер жашоо үчүн чектелген ресурстарда атаандашат.

Түрлөрү:

1. Түр ичиндеги күрөш — бир эле түрдүн өкүлдөрүнүн атаандаштыгы (мисалы, азык үчүн).
2. Түр ара күрөш — ар башка түрлөрдүн атаандаштыгы (мисалы, жырткыч–жоолук).
3. Айлана-чөйрө менен күрөш — климат, табигый кырсыктар жана башка факторлор менен күрөш.

г) Обочолонуу (изоляция)

Түшүнүгү: Популяциялардын ортосунда ген алмашуунун токтошу.

Түрлөрү:

1. Географиялык обочолонуу — тоо, деңиз, чөл сыяктуу физикалык тоскоолдуктар бөлүп турат.
2. Экологиялык обочолонуу — ар башка жашоо чөйрөлөрдү тандап жашоо.
3. Механикалык обочолонуу — аргындашуунун мүмкүн болбой калышы (организм түзүлүшүнүн айырмасы).

Түрлөрдүн пайда болушунун жолдору

• Алопатриялык — географиялык обочолонууда жаңы түр пайда болот.
• Симпатриялык — бир эле аймакта, бирок экологиялык же жүрүм-турум өзгөрүүлөрүнөн улам жаңы түр пайда болот.
• Парапатриялык — кошуна аймактарда жашаган популяциялар ортосунда айырмачылыктар топтолуп, жаңы түргө бөлүнүү.

Ылайыкташуунун салыштырмалуулугу

Ылайыкташуунун мааниси: Организмдердин белгилери жашоо чөйрөгө ылайык өзгөрүп турат.

Салыштырмалуулугу: Ылайыкташуулар дайыма ошол учурдагы шартка ылайык гана эффективдүү болот; шарт өзгөрсө, мурдагы ыңгайлашуу пайдасыз болушу мүмкүн.

Мисал: Аюунун калың жүнү муздак аймакта пайдалуу, бирок ысык аймакта зыяндуу.

Жыйынтык: Эволюция — өзгөрүү, тандалуу жана ыңгайлашуу аркылуу жүрүүчү табигый процесс. Анын негизги кыймылдаткыч күчтөрү — тукум кууган өзгөрүүчүлүк, табигый тандалуу, жашоо үчүн күрөш жана обочолонуу.