Селекция деген эмне?
Селекция (лат. selectio — тандоо) — өсүмдүктөрдүн жаңы сортторун, жаныбарлардын жаңы породаларын жана микроорганизмдердин жаңы штаммдарын чыгаруу илими жана практикасы. Селекциянын негизги максаты — пайдалуу белгилери күчтүү жана өнүмдүүлүгү жогору организмдерди алуу.
Мисал: Жогорку түшүмдүү буудай сортун тандоо.
Селекциянын негизги багыттары
- Өсүмдүктөр селекциясы — жогорку түшүм берүү, ооруларга жана кургакчылыкка туруктуулук, даам, түс, бышуу мезгилин жакшыртуу.
- Айбанат селекциясы — сүт, эт, жумуртка өндүрүмдүүлүгүн арттыруу, ыкчам өсүү, тез көбөйүү, ооруларга туруктуулук.
- Микроорганизмдер селекциясы — антибиотик өндүрүшү (пенициллин, стрептомицин), ашказан-аш өндүрүшүндө (ачыткы, сүт-кислота бактериялары), биоотун өндүрүшүндө.
Селекциянын негизги ыкмалары
- Ылгап тандоо — пайдалуу белгилери бар организмдерди тандап, көбөйтүү. Мисал: Жогорку түшүмдүү буудай сортун тандоо.
- Аргындаштыруу (гибриддештирүү) — ар башка тукумдарды, сортторду, породаларды аргындаштыруу. Мисал: Жаңы гибрид жүгөрү сорттору.
- Инбридинг — бир туугандарды аргындаштыруу — белгилерди бекемдөө үчүн. Мисал: Таза породалуу жаныбар.
- Аутбридинг — ар башка тукумдардан аргындаштыруу — генетикалык ар түрдүүлүктү жогорулатуу. Мисал: Гетерозис эффектин алуу.
- Мутгенез — мутацияларды атайылап жаратуу (химиялык же радиациялык). Мисал: Оорууга туруктуу өсүмдүк алуу.
- Полиплоидия — хромосома санын көбөйтүү. Мисал: Ири мөмөлүү кулпунай.
- Генетикалык инженерия — генди көчүрүп же өзгөртүп жаңы касиет берүү. Мисал: Инсулин өндүрүшү үчүн бактериялар.
Гетерозис эффекти
Ар башка сортторду же породаларды аргындаштырганда F1 мууну ата-энесинен ашып түшкөн касиеттерге ээ болот (өнүмдүүлүк, туруктуулук жогорулайт).
Биотехнология
Биотехнология — тирүү организмдерди, клеткаларды, ферменттерди колдонуп, адамга керектүү продуктыларды өндүрүү.
Негизги тармактары:
- Генетикалык инженерия — генди көчүрүү, өзгөртүү, кошуу.
- Микробиологиялык өндүрүш — антибиотиктер, витаминдер, амино кычкылдар алуу.
- Клетка инженериясы — клетка гибриддерин алуу.
- Клондоо — генетикалык бирдей организмдерди алуу.
- Биореакторлор — клетка жана микроорганизм өсүшү үчүн атайын аппараттар.
Мааниси
- Селекция жана биотехнология азык-түлүк коопсуздугун камсыздайт.
- Ооруларга туруктуу жана климатка ыңгайлашкан жаңы түрлөрдү чыгарат.
- Дары-дармек жана өнөр жайда колдонулган заттарды өндүрөт.
- Экономикалык өсүшкө салым кошот.
