Главная / Предметы / Кыргыз тили ЖРТ / Тилдик нормалар
Фонетикалык нормалар — сөздөрдү туура айтуу жана тыбыштарды туура колдонуу эрежелери. Кыргыз тилинин айтылышында үндөштүк, добуштун бийиктиги, узактыгы жана басым сыяктуу кубулуштарды камтыйт.
Мисалы: Сөз башындагы үндүүлөрдүн айтылышы: Он, эки. Сөз ичиндеги тыбыштардын өзгөрүүсү: бала-лар эмес, бала-лар; китеп-тер эмес, китеп-тер. "М" жана "Н" тыбыштарынын айтылышы: Бал-мын, калем-мин.
Лексикалык нормалар — сөздөрдү алардын маанисине жана контекстине ылайык туура колдонуу эрежелери. Синонимдерди, антонимдерди, омонимдерди, фразеологизмдерди жана кесиптик терминдерди туура колдонуу.
Мисалы: Таасирдүү сөз – таасирлентүүчү сөз эмес. Көрүнүктүү инсан – көрүнүштүү инсан эмес. Сөздөрдү ашыкча колдонуудан качуу: Биринчи жолу биринчи жолу барып келдим эмес, Биринчи жолу барып келдим.
Морфологиялык нормалар — сөздөрдүн туура жасалышы жана мүчөлөрдүн туура колдонулушу эрежелери. Жалпы жана жекелик сандын, чактын, жактын жана жөндөмө мүчөлөрдүн туура колдонулушу.
Мисалы: Келдим – туура форма; мен келди – туура эмес. Окуучулар келди – туура эмес; Окуучулар келишти – туура. Сөздөрдүн тамырына мүчөлөрдү улоо: Дос-ум, дос-уна эмес; Дос-ум, дос-уна туура.
Синтаксистик нормалар — сүйлөмдүн туура түзүлүшү жана сүйлөм мүчөлөрүнүн туура жайгашуусу эрежелери. Сүйлөмдүн баш жана айкындооч мүчөлөрүнүн ырааттуулугун жана логикалык байланышын камсыз кылуу.
Мисалы: Мен кечээ китеп окудум. Китеп окудум мен кечээ – туура эмес.
Кеп маданияты — бул адамдын өз оюн так, маңыздуу, туура жана угуучусуна жагымдуу кылып жеткирүү жөндөмү. Кеп маданияты тилдик нормаларды сактоо менен гана эмес, ошондой эле этикалык жана эстетикалык нормаларды камтыйт.
