Киришүү

Тарыхый жыл санак (хронология) — окуяларды убакыт тартибине салыштырып, датасын тактоочу ыкма.

Эра (жыл эсептөө доору) — белгилүү «баштапкы чекиттен» (эпохадан) тартып эсептелген убакыт аралыгы.

б.з.ч. — биздин заманга чейин (BCE).

б.з. — биздин заман (CE).

Маанилүү эреже: календарларда нөлүнчү жыл жок — $1\ \text{б.з.ч.}$ артынан дароо $1\ \text{ж. (б.з.)}$ келет.

Бир эле эранын ичинде аралык: чоң жылдан кичине жылды алып салуу.

Мисалы: $750 - 200 = 550$ жыл.

Эраларды кесип өткөндө (б.з.ч. ↔ б.з.): Формула: X + Y - 1, мында X — б.з.ч. жыл, Y — б.з. жыл.

Мисалы: 27 б.з.ч. ↔ 14 ж.: $27 + 14 - 1 = 40$ жыл.

Кылым (Century):

1–100-жж. — I кылым, 101–200-жж. — II кылым.
1901–2000 — XX кылым, 2001–2100 — XXI кылым.
Кылымдар «бирден» башталат, «нөл» кылым жок.
Б.з.ч. даталардын тартиби: сан азайган сайын убакыт алдыга жылат (жакыныраак).

Мисалы: б.з.ч. 300 — б.з.ч. 500дөн кийинки окуя.

Мисалы: $1789 \Rightarrow$ XVIII кылым.

Киргизилген жылы: 1582-ж. (Папа Григорий XIII).

Табияты: Күн календары — орточо жыл ≈ 365.2422 күн.

Секирмелик жыл эрежеси:

Мисалдар: 1900 — секирмелик эмес, 2000 — секирмелик.

Тарыхый эскертүү: ар өлкө Григориан календарын ар башка мезгилде кабыл алган.

Башталышы: Пайгамбардын (с.а.в.) Хижрасы — Меккеден Мединага көчүүсү, б.з. 622-ж.

Табияты: Ай календары — 354 же 355 күн.

Өзгөчөлүгү: Григориан календарына салыштырмалуу жыл сайын ~10–11 күнгө кыска.

Практикалык мааниси: Рамазан жана Курман айт сыяктуу даталар Григориан календары боюнча жыл сайын башка күндөргө туш келет.