Бир атомдуу жана көп атомдуу спирттер

Спирт деген эмне?

Спирттер – молекула курамында –OH (гидроксил тобу) камтылган органикалык бирикмелер.

Жалпы формуласы

$R–OH$, бул жерде R – көмүртек радикалы (алкан, алкен ж.б.).

Бир атомдуу жана көп атомдуу спирттер

Бир атомдуу спирттер – молекулада 1 гана –OH тобу болот.

Мисалдар: Метанол – формуласы $CH_3OH$, структурасы H–$CH_2$–OH. Этанол – формуласы $C_2H_5OH$, структурасы $CH_3$–$CH_2$–OH. Пропанол – формуласы $C_3H_7OH$, структурасы $CH_3$–$CH_2$–$CH_2$–OH.

Көп атомдуу спирттер – молекулада 2 же андан көп –OH топтор болот.

Мисалдар: Этиленгликоль – формуласы HO–$CH_2$–$CH_2$–OH, 2 гидроксил топ. Глицерин – формуласы HO–$CH_2$–CH(OH)–$CH_2OH$, 3 гидроксил топ.

Химиялык касиеттер

Кислоталуу мүнөз: $R–OH + Na → R–ONa + \tfrac{1}{2}H₂ ↑$ Металл менен аракеттенип гидроксид жана суутек газын бөлүп чыгарат.

Дегидратация (Сууну жоготуу): $CH₃–CH₂–OH \xrightarrow{H₂SO₄} CH₂=CH₂ + H₂O$ Алкен түзүлөт (элиминирленүү реакциясы).

Оксидденүү: $CH₃–CH₂–OH \xrightarrow{[O]} CH₃–CHO \xrightarrow{[O]} CH₃–COOH$ Спирт → Альдегид → Кислота.

Фенол деген эмне?

Фенол – ароматтык бирикме, молекулада –OH тобу бензол шакекке түздөн-түз кошулган.

Формула

$C₆H₅OH$, бул жерде Фенил тобу + гидроксил.

Өзгөчөлүктөрү

• Фенол кислоталуу мүнөзгө ээ (R–OH эмес, $C_6H_5$–OH болгондуктан).
• Ароматтык шакек реакциясына катышат.
• Сууда начар эрибейт, бирок сууда ионго ажырайт: $C₆H₅OH ⇌ C₆H₅O⁻ + H⁺$.

Салыштыруу: Алфиатикалык спирт vs Фенол

• Структура: Алфиатикалык спирттер – $R–OH$, Фенол – $C_6H_5$–OH.
• Кислоталуу касиет: Алфиатикалык спирттер – алсыз кислота, Фенол – орточо кислота.
• Na менен реакция: Алфиатикалык спирттерде реакция жүрөт, Фенолдо да жүрөт.
• $Br_2$ суу менен реакция: Алфиатикалык спирттерде жүрбөйт, Фенолдо жүрөт (түссүздөнөт).
• Нитрлөө: Алфиатикалык спирттерде жок, Фенолдо оңой жүрөт.
• Ароматтык шакек: Алфиатикалык спирттерде жок, Фенолдо бар.

Жөнөкөй эфирлер

Жөнөкөй эфирлер – эки органикалык радикал кислород атом аркылуу бириккен бирикме.

Жалпы формула

$R–O–R'$, эки спирттен суунун чыгышы аркылуу алынат.

Мисал: $CH₃–OH + C₂H₅–OH \xrightarrow{H⁺} CH₃–O–C₂H₅ + H₂O$ Метилэтил эфир (этилметил эфир).

Касиеттери

• Учма, жыты бар заттар.
• Сууда начар эрибейт.
• Реакцияга аз кирет (инерттүүлүгү жогору).

ЖРТ формасындагы логикалык суроолор

1. Этанол менен натрий реакциясында эмне пайда болот?

• А) Кычкылтек
• Б) Водород
• В) Альдегид
• Г) Көмүр кычкыл газ

2. Этиленгликоль деген эмне?

• А) Альдегид
• Б) Бир атомдуу спирт
• В) Көп атомдуу спирт
• Г) Кетон

3. Фенолдун –OH тобу кайсы структурага кошулган?

• А) Алкан
• Б) Циклоалкан
• В) Бензол
• Г) Алкин

4. Фенол менен $Br_2$ суу аралашмасынын реакциясы кандай болот?

• А) Газ бөлүнөт
• Б) Түссүздөнөт
• В) Полимер пайда болот
• Г) Альдегид чыгат

5. Эки спирттен суу бөлүнсө эмне пайда болот?

• А) Альдегид
• Б) Эстер
• В) Эфир
• Г) Амино кислота

Кыскача жыйынтык

• Этанол – формуласы $CH_3$–$CH_2$–OH, бир атомдуу спирт, кичине молекула, күйүүчү зат.
• Глицерин – формуласы HO–$CH_2$–CH(OH)–$CH_2OH$, көп атомдуу спирт, 3 –OH, гигроскопиялык.
• Фенол – формуласы $C_6H_5$–OH, ароматтык спирт, кислоталуу, бензол шакекте.
• Этилметил эфир – формуласы $CH_3$–O–$C_2H_5$, жөнөкөй эфир, учма, органикалык эриткич.