Металлдар

Жегич металлдар (щелочные металлы)** — **I топ

Элементтер — Li, Na, K, Rb, Cs (Fr – радиоактив). Валенттүүлүк — 1. Электрондук түзүлүш — $ns^1$ (бир валенттик электрон). Физикалык касиет — Жумшак, күмүш түстүү, электропроводдуу. Хим. касиет — Өтө активдүү.

Мисал: $2Na + 2H₂O → 2NaOH + H₂ ↑$. Жогорку активдүүлүк, щелочь (негиз) жана суутек бөлүнөт. Мисал: $2K + Cl₂ → 2KCl$.

Жегичтер түз байланыш түзөт, сууда оңой эрип электролитке айланат. Реакция теңдемелерин теңдеш керек!

Жер жегич металлдар** — **II топ

Элементтер — Be, Mg, Ca, Sr, Ba. Валенттүүлүк — 2. Электрондук түзүлүш — $ns^2$. Активдүүлүк — Жогорку (Ca, Ba – абдан активдүү).

Мисал: $Ca + 2H₂O → Ca(OH)₂ + H₂ ↑$. Сууну жай реакция менен ажыратат. Мисал: $Mg + 2HCl → MgCl₂ + H₂ ↑$.

Be — анча активдүү эмес. Ca(OH)₂ — ак чопо, туз түзөт: $CaCO_3$, $CaSO_4$.

Алюминий – Al (III топ)

Валенттүүлүк — 3. Касиети — Жеңил, бышык, жакшы өткөргүч. Классификация — Амфотер металл.

Мисал: $2Al + 6HCl → 2AlCl₃ + 3H₂ ↑$. Мисал: $2Al + 2NaOH + 6H₂O → 2Na[Al(OH)₄] + 3H₂ ↑$. Амфотер – кислотада да, негизде да эрип реакция кылат.

Колдонуу: Жөнөкөй туздарды алуу, электроника, курулуш, катализатор катары.

Темир – Fe (VIII топ, d-блок)

Валенттүүлүк — +2, +3. Өзгөчөлүгү — Магниттелет, катуу. Курулушта жана биологияда маанилүү элемент.

Мисал: $Fe + 2HCl → FeCl₂ + H₂ ↑$. Мисал: $2Fe + 3Cl₂ → 2FeCl₃$. Мисал: $Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu$.

Түзгөн туздары: $FeCl_2$ (жашыл), $FeCl_3$ (сары-күрөң).

Цинк – Zn

Валенттүүлүк — +2. Касиети — Амфотер. Колдонулушу — Гальванизация, батарейкаларда.

Мисал: $Zn + 2HCl → ZnCl₂ + H₂ ↑$. Мисал: $Zn + 2NaOH + 2H₂O → Na₂[Zn(OH)₄] + H₂ ↑$. → Амфотер касиет!

Марганец – Mn

Валенттүүлүк — +2, +4, +7. Касиети — Ар түрдүү оксиддер түзөт. Өзгөчөлүгү — Түсү ар башка болгон кошулмалар.

Маанилүү кошулма: $KMnO_4$ – калий перманганаты → Күчтүү тотуктурмачы, дезинфекция үчүн колдонулат.

Жыйынтык

Металлдар:

• Жегичтер жана жер жегичтер — активдүү, сууну ажыратат.
• Алюминий жана цинк — амфотер касиетке ээ.
• Темир жана марганец — ар түрдүү валенттүүлүккө ээ, катализаторлор, туз түзөт.
• ЖРТда реакциялардын теңдемесин билүү жана логикалык багыт менен анализ кылуу маанилүү.

ЖРТ формасындагы мисалдуу суроолор

1. Кайсы металл амфотер болуп эсептелет? А) Ca Б) Fe В) Zn Г) K

2. Al кайсы зат менен да реакция кылат? А) Тек кислоталар Б) Тек негиздер В) Кислота жана негиз Г) Жана гана туздар

3. 2Na + $2H_2O$ → ? А) NaCl + $H_2$ Б) NaOH + $H_2$ В) $Na_2O$ + $H_2O$ Г) $Na_2CO_3$ + $H_2$

4. Zn + HCl → ? А) $ZnCl_2$ + $H_2$ Б) $ZnCl_3$ В) ZnO Г) $ZnH_2$

5. $KMnO_4$ кандай касиетке ээ? А) Кычкыл Б) Негиз В) Тотуктурмачы Г) Металлдык катализатор