Таяныч­кыймылдаткыч системасы (ТКС)

Таяныч-кыймылдаткыч системасы (ТКС)

Таяныч-кыймылдаткыч системасы деген эмне?

• ТКС — адам денесине форма берет, ички органдарды коргойт жана кыймылды камсыз кылат.
• Эки бөлүктөн турат:

1. Пассивдүү бөлүк — сөөктөр жана алардын биригүү системалары (скелет).
2. Активдүү бөлүк — булчуңдар.

Сөөктөр жана скелеттин түзүлүшү

Сөөк түзүлүшү

• Сырткы катмар — тыгыз сөөк ткань.

• Ички катмар — кемик сөөк (майда көңдөйлүү).

• Сөөк кемиги:

• Сары кемик — май сактайт.

• Кызыл кемик — кан клеткаларын түзөт.

Сөөк түрлөрү

• Узун сөөк (бут, кол).
• Кыска сөөк (билек, таман).
• Жалпак сөөк (кабырга, жамбаш).
• Аралаш сөөк (омуртка).

Сөөктөрдүн биригүү жолдору

• Туруктуу биригүү — кыймылсыз (кабыргалар менен төштүн байланышы).
• Жарым кыймылдуу биригүү — жарым-жартылай кыймыл (омурткалар ортосундагы кемирчек).
• Кыймылдуу биригүү — муундар аркылуу (тізе, чыканак).

Булчуңдар жана алардын иштөөсү

Булчуң ткань түрлөрү

• Жыбырчак булчуң — скелетке бекитилген, ыктыярдуу кыймылдарды аткарат.
• Жумшак булчуң — ички органдарда, ыктыярсыз кыймылдар.
• Жүрөк булчуң — жүрөк дубалында.

Булчуң иштөө механизми

• Булчуң жыйрылганда сөөктү тартат → муун кыймылдайт.
• Энергия АТФден алынат.
• Булчуң иштеши үчүн нерв импульсу керек.

ТКСтин гигиенасы

• Дене тарбия жана спорт менен үзгүлтүксүз машыгуу.
• Дене түз абалды сактоо (поза).
• Кальций жана белокко бай тамактануу.
• Жаракаттан сактануу.
• Балдарда туура отуруу жана жүк көтөрүүнү көзөмөлдөө.

ТКСтин негизги функциялары

1. Организмге форма берүү.
2. Ички органдарды механикалык коргоо.
3. Кыймылды камсыз кылуу.
4. Кан клеткаларын түзүү (кызыл кемик).
5. Минералдык заттарды (кальций, фосфор) сактоо.