Кан айлануу системасы. Жүрөктүн жана кан тамырларынын түзүлүшү, кан айлануу, кандын кыймылы, тамырдын кагышы (пульс). Газ алмашуунун түрлөрү. Кан айлануу системасынын органдарынын гигиенасы.

Жалпы түшүнүк

Кан айлануу системасы — организмде кандын, зат алмашуу продуктуларынын, кычкылтектин жана көмүр кычкыл газынын, гормондордун, жылуулуктун ташылышын камсыз кылган система.

Мисал: Кандын айлануусу организмдин жашоосун камсыз кылат.

Жүрөктүн түзүлүшү

Жүрөк — көңдөй булчуң орган, көлөмү адамдын муштумуна жакын, көкүрөк көңдөйүнүн сол тарабында жайгашкан.

Бөлүктөрү:

Оң дүлөйчө жана оң карынча — веналык кан (кычкылтеги аз).
Сол дүлөйчө жана сол карынча — артериялык кан (кычкылтеги көп).
Клапандар — канды бир багытта өткөрөт жана артка кайтуусуна жол бербейт.

Мисал: Жүрөктүн сол дүлөйчөсү кычкылтеги көп канды органдарга жиберет.

Кан тамырлардын түрлөрү

Артериялар — канды жүрөктөн органдарга алып барат. Өзгөчөлүгү: Калың, ийкемдүү дубал.
Веналар — канды органдардан жүрөккө алып келет. Өзгөчөлүгү: Ички клапандары бар.
Капиллярлар — зат жана газ алмашууну камсыз кылат. Өзгөчөлүгү: Өтө жука дубал, бир катмар.

Мисал: Артериялар кычкылтеги көп канды ташыйт, веналар болсо кычкылтеги аз канды алып келет.

Кан айлануу түрлөрү

Чоң кан айлануу — Жүрөктүн сол карынчасы → органдар → оң дүлөйчө. Максаты: органдарды кычкылтек жана азык менен камсыз кылуу.
Кичи (өкпө) кан айлануу — Жүрөктүн оң карынчасы → өпкө → сол дүлөйчө. Максаты: кандагы көмүр кычкыл газын чыгарып, кычкылтек менен байытуу.

Мисал: Чоң кан айлануусу органдарга кычкылтек жеткирет, кичи кан айлануусу өпкөгө кычкылтек алууга жардам берет.

Кандын кыймылы жана пульс

Пульс — жүрөк жыйрылганда артерия дубалынын термелиши.
Чоң кишиде нормалдуу пульс — мүнөтүнө 60–80 жолу.
Жүрөк иши систола (жыйрылуу) жана диастола (эс алуу) фазаларынан турат.

Мисал: Пульс жүрөктүн ишин көрсөтөт, нормалдуу пульс ден соолук үчүн маанилүү.

Газ алмашуунун түрлөрү

Тышкы газ алмашуу — өпкөдө капиллярлар менен альвеолалар ортосунда (кычкылтек канга өтөт, көмүр кычкыл газы чыгат).
Ички газ алмашуу — органдар менен кан ортосунда (кан кычкылтек берет, көмүр кычкыл газын алат).

Мисал: Тышкы газ алмашуу өпкөлөрдө кычкылтекти канга өткөрөт.

Кан айлануу системасынын гигиенасы

Дене тарбия менен машыгуу жүрөк булчуңун бекемдейт.
Туура тамактануу (калий, магний, омега-3 май кислоталары).
Стресстен сактануу.
Тамеки, алкоголь жана ашык туздан баш тартуу.
Дарыгердин алдын алуу текшерүүлөрүнөн өтүү.

Мисал: Дене тарбия жана туура тамактануу жүрөк саламаттыгын жакшыртат.