Гаметогенез
Гаметогенез — бул организмде жыныс клеткаларынын (гаметалардын) түзүлүү процесси. Эки түрү бар:
Сперматогенез (эркек гаметаларынын түзүлүшү)
- Орган: урук бездер (тестестер).
- Процесс:
- Сперматогоний (2n) — митоз аркылуу көбөйөт.
- Сперматоцит I (2n) — мейоз I өтөт → сперматоцит II (n).
- Сперматоцит II (n) — мейоз II өтөт → сперматиддер (n).
- Сперматиддер жетилип сперматозоиддерге айланат.
- Натыйжа: 1 клеткадан 4 сперматозоид пайда болот.
Оогенез (аял гаметаларынын түзүлүшү)
- Орган: жумуртка бездер.
- Процесс:
- Оогоний (2n) — митоз аркылуу көбөйөт.
- Ооцит I (2n) — мейоз I өтөт → ооцит II (n) + кичинекей полярдык денечелер.
- Ооцит II — мейоз II өтөт (уруктанганда гана аяктайт) → жумуртка клеткасы (n).
- Натыйжа: 1 клеткадан 1 жумуртка клетка жана полярдык денечелер.
Организмдердин жекече өнүгүүсү (онтогенез)
Онтогенез — бул жеке организмдин зиготадан өлгөнгө чейинки өнүгүү процесси. Эки чоң этапка бөлүнөт:
- Эмбриондук өнүгүү (жумурткадан төрөлгөнгө чейин)
- Эмбриондук эмес өнүгүү (туулган/жумурткадан чыккан соң)
Эмбриондук өнүгүүнүн негизги стадиялары
Зигота
- Уруктануу натыйжасында пайда болгон алгачкы клетка.
- Диплоиддик хромосома жыйындысына ээ (2n).
Бластула
- Зиготанын митоз аркылуу көп жолу бөлүнүүсү.
- Суюктукка толгон көңдөйү бар көп клеткалуу түзүлүш (бластоцель).
Гаструла
- Клеткалардын кыймылы менен үч түйүндүк катмар пайда болот:
- Эктодерма — тери, нерв системасы.
- Мезодерма — булчуңдар, сөөк, кан системасы.
- Эндодерма — ичеги, боор, өпкө.
Нейрула
- Нерв системасынын түптөлүү стадиясы.
- Эктодермада нерв түтүгү жана нерв пластинкасы пайда болот.
Биогенетикалык мыйзам
- Авторлор: Э. Геккель жана Ф. Мюллер.
- Мазмуну: Ар бир организм өзүнүн жеке өнүгүүсүндө (онтогенезде) өзүнүн түрүнүн тарыхый өнүгүүсүнүн (филогенездин) негизги этаптарын кыска жана тез кайталайт.
Мисалы: Адам эмбриону алгач балык сымал желбезек сызыктарына ээ болот. Андан соң амфибия жана сойлоочуларга мүнөздүү белгилер пайда болот, кийин гана сүт эмүүчүлөргө мүнөздүү белгилер сакталат.
Мааниси
- Гаметогенез — көбөйүүнүн негизги биологиялык процесси.
- Эмбриондук стадиялар — бардык көп клеткалуу организмдер үчүн жалпы биологиялык мыйзам ченемдерди көрсөтөт.
- Биогенетикалык мыйзам — организмдердин жалпы эволюциялык байланышын далилдейт.
