Тукум куучулук жана организмдин өзгөрүүчүлүгү

Тукум куучулук жана өзгөрүүчүлүк. Мутация. Генотип жана фенотип

Тукум куучулук

Тукум куучулук — организмдердин өзүнүн белгилерин жана өзгөчөлүктөрүн тукумуна өткөрүп берүү жөндөмү. Негизинде ДНКдагы генетикалык маалымат жатат. Тукум куучулук ар бир түрдүн туруктуулугун сактап турат.

Өзгөрүүчүлүк

Өзгөрүүчүлүк — организмдердин белгилери жана касиеттери өзгөрүү жөндөмдүүлүгү. Эки түрү бар:

1. Тукум кууган өзгөрүүчүлүк — генетикалык маалыматта өзгөрүү болуп, муундан муунга берилет (мисалы: мутациялар, рекомбинациялар).
2. Тукум кууган эмес өзгөрүүчүлүк — айлана-чөйрөнүн таасиринен келип чыгып, тукумга берилбейт (мисалы: күнгө күйүү, булчуңдун чоңоюшу).

Мутация

Мутация — генетикалык материалдын (ДНКнын) түзүлүшүндө болгон туруктуу өзгөрүү. Мутациялар организмдин генотипин өзгөртөт.

Мутациялар пайда болушунун себептери:

• Табигый (өзүнөн өзү).
• Жасалма (мутагендер таасири: нурлануу, химиялык заттар, вирустар).

Мутациялардын түрлөрү

1. Гендик мутациялар — бир же бир нече нуклеотиддин өзгөрүшү. Мисалы: бир аминокислотанын өзгөрүшү белоктун түзүлүшүн бузат.
2. Хромосомалык мутациялар — хромосомадагы бөлүктөрдүн түшүп калышы, кошулушу, орун алмашуусу. Мисалы: делеция, дупликация, инверсия, транслокация.
3. Геномдук мутациялар — хромосомалардын жалпы санындагы өзгөрүү. Мисалы: трисомия (21-хромосома синдрому), моносомия.

Генотип жана фенотип

Генотип — организмдеги бардык гендердин жана алардын варианттарынын (аллелдеринин) жыйындысы. Тукум куучулукту аныктайт. Өзгөрбөйт, бирок мутация, рекомбинация аркылуу өзгөрүшү мүмкүн.

Фенотип — организмдин сырткы белгилеринин, түзүлүшүнүн жана физиологиялык касиеттеринин жыйындысы. Генотип + айлана-чөйрөнүн таасири менен аныкталат.

Формула: Фенотип = Генотип + Чөйрө

Мааниси

• Тукум куучулук — түрдүн туруктуулугун камсыз кылат.
• Өзгөрүүчүлүк — эволюция үчүн материал.
• Мутациялар — жаңы белгилердин жана түрлөрдүн пайда болушунун негизи.
• Генотип менен фенотипти түшүнүү — селекция, медицина жана генетика үчүн маанилүү.