Биологиялык чөйрө, анын чек аралары

Биологиялык чөйрө түшүнүгү

Биологиялык чөйрө — бул Жердеги бардык тирүү организмдер жана алардын жашоо аймагы. Ал жандуу (биотикалык) жана жандуу эмес (абиотикалык) компоненттердин өз ара аракеттенүүсүн камтыйт. Биологиялык чөйрөнүн негизги өзгөчөлүгү — анда зат жана энергиянын айлануусу үзгүлтүксүз жүрөт.

Мисал: Жердин экосистемасы, анын ичинде өсүмдүктөр, жаныбарлар жана алардын жашоо чөйрөсү.

Биологиялык чөйрөнүн чек аралары

• Биологиялык чөйрө литосферанын жогорку бөлүгүн (топурак катмары),
• Гидросфераны (деңиздер, көлдөр, дарыялар),
• Атмосферанын төмөнкү катмарын (тропосферанын бир бөлүгү) камтыйт.

Организмдердин жашоосу температура, басым, жарык, нымдуулук сыяктуу экологиялык факторлор менен чектелет.

Мисал: Топурак, суу жана аба экосистеманын компоненттери.

Тирүү зат деген эмне?

В.И. Вернадский киргизген термин. Тирүү зат — бул Жердин биосферасында жашаган бардык организмдердин жыйындысы.

Мисал: Өсүмдүктөр, жаныбарлар, бактериялар.

Тирүү заттардын милдеттери

• Энергетикалык — Фотосинтез аркылуу Күндүн энергиясын химиялык энергияга айлантат.
• Газ алмашуу — Атмосферадагы кычкылтек, көмүр кычкыл газын жөнгө салат.
• Концентрациялык — Организмдер айлана-чөйрөдөгү элементтерди топтойт (мисалы, өсүмдүктөр минералдарды).
• Топурак түзүүчү — Өсімдүктөр жана микроорганизмдер топурак пайда кылууга катышат.
• Чиритүүчү — Органикалык калдыктарды минералдык заттарга айлантат.
• Биогеохимиялык — Зат айлануусуна катышат.

Мисал: Өсүмдүктөрдүн фотосинтез процессинде Күндүн энергиясын колдонушу.

Биологиялык чөйрөдөгү заттардын айлануусу

Заттардын айлануусу — бул жандуу жана жандуу эмес табият ортосунда заттардын үзгүлтүксүз алмашуусу.

Негизги этаптары:

1. Продюценттер (өсүмдүктөр) — органикалык заттарды фотосинтез аркылуу түзөт.
2. Консументтер (жаныбарлар) — даяр органикалык заттар менен азыктанат.
3. Редуценттер (бактериялар, козу карындар) — органикалык калдыктарды минералдык заттарга айландырат.

Мисал: Өсүмдүктөрдүн фотосинтезден жаныбарларга өтүшү.

Мисал — көмүртек айлануусу

• Атмосферадагы $CO_2$ → фотосинтез → өсүмдүктөр → жаныбарлар → дем алуу жана чирүү аркылуу кайра атмосферага кайтуу.

Мисал: Көмүртек цикли, анын ичинде өсүмдүктөрдүн жана жаныбарлардын катышуусу.

Мааниси

• Биосферанын туруктуулугун камсыз кылат.
• Экосистемалардын узак жашоосуна шарт түзөт.
• Жер жүзүндөгү жашоонун негизги шарттарын сактап турат.