Биогеоценоз, тамактануу чынжыры (жайыттык жана детриттик)

Биогеоценоз деген эмне?

Биогеоценоз — белгилүү бир аймакта (мисалы, токой, көл, талаа) жашаган бардык тирүү организмдер жана алар менен байланышкан жандуу эмес айлана-чөйрө (топурак, суу, аба, климат). Бул — бирдиктүү биоэкологиялык система.

Негизги компоненттери:

• Продюценттер (өсүмдүктөр) — органикалык заттарды синтездейт (фотосинтез).
• Консументтер (жаныбарлар) — даяр органикалык заттарды колдонушат.
• Редуценттер (бактериялар, козу карындар) — органикалык калдыктарды минералдык заттарга ажыратып, топуракка кайтарат.

Тамактануу чынжыры

Бул — энергия жана заттар бир организмден экинчисине өтүүчү катар.

Эки негизги түрү:

1. Жайыттык чынжыр — жашыл өсүмдүктөн башталат. Мисал: чөп → коён → түлкү → карышкыр.
2. Детриттик чынжыр — өлгөн организмдерден жана калдыктардан башталат. Мисал: жалбырак калдыктары → чиритүүчү курттар → чымындар → чымчык.

Өзүн-өзү жөнгө салуу

Биогеоценоздо организмдердин саны жана түр курамы өзүнөн-өзү туруктуу абалда сакталат:

• Жырткычтардын көбөйүшү — жемди азайтат → жырткычтар азаят.
• Өсүмдүктөр көп болсо — чөп жегичтер көбөйөт, бирок андан кийин өсүмдүктөр азайганда малдын саны кайра азаят.

Экологиялык пирамиданын эрежеси

Пирамида — тамактануу деңгээлдери боюнча биомассанын, энергиянын же индивиддердин санынын көрсөткүчү.

Үч түрү бар:

• Сан пирамидасы — организмдердин саны.
• Биомасса пирамидасы — жалпы массасы (кг, т).
• Энергия пирамидасы — энергия көлөмү (кДж).

Эреже: Жогорку деңгээлге өткөн сайын энергия азаят (орточо 90% жоголот).

Агроценоз

Агроценоз — адам түзгөн, айыл чарбасына арналган экосистема (эгин талаасы, багбанчылык аймагы).

• Туруксуз (адам кам көрбөсө, бузулат).
• Түр курамы табигыйдан аз.
• Өндүрүмдүүлүгү жогору, бирок ресурска муктаж.

Биогеоценоздун алмашуусу (сукцессия)

Сукцессия — биогеоценоздун убакыт өткөн сайын өзгөрүп, жаңы система менен алмашуусу.

Түрлөрү:

• Биринчи (первичная) — мурда тирүү организм болбогон жерде (мисалы, жаңы вулкан лавасында).
• Экинчи (вторичная) — мурда тирүү болгон жерде (мисалы, кесилген токойдун кайра өсүшү).