Экологиянын негиздери

Экология — тирүү организмдердин бири-бири менен жана алардын жашоо чөйрөсү менен өз ара байланышын изилдеген илим. Терминди биринчи жолу 1866-жылы немис биологу Эрнст Геккель киргизген.

Экологиялык факторлор

Экологиялык факторлор — бул организмдин жашоосуна түздөн-түз же кыйыр таасир этүүчү айлана-чөйрөнүн шарттары.

Түрлөрү:

1. Абиотикалык факторлор — жаратылыштын жандуу эмес компоненттери: температура, жарык, суу, топурак курамы, атмосфералык басым, жел.
2. Биотикалык факторлор — тирүү организмдердин бири-бирине тийгизген таасири: конкуренция (атаандаштык), жырткычтык, паразитизм, симбиоз, комменсализм.
3. Антропогендик факторлор — адам ишмердүүлүгүнүн таасири: өнөр жай калдыктары, дефорестация (токойлорду кыйуу), ири суу сактагычтарды куруу, химиялык уулануу.

Организмдердин ортосундагы мамиле түрлөрү

Конкуренция — бирдей ресурстар үчүн атаандашуу.

Мисал: Арстан менен леопард. Жырткычтык — бир организм экинчисин өлтүрүп азыктануу. Мисал: Бүркүт — коён. Паразитизм — бир организм экинчисинин эсебинен жашоо, ээсине зыян келтирүү. Мисал: Тасма курт — адам. Симбиоз — өз ара пайдалуу жашоо. Мисал: Кургуч курт жана бак. Комменсализм — бир организм пайда алат, экинчисине таасири жок. Мисал: Ит — адам жашаган жер.

Чектелүү факторлор жана ыңгайлашуу

Чектелүү фактор — организмдин жашоосун, көбөйүшүн же таралышын чектеген айлана-чөйрө шарты. Бул Либихтин минимум закону менен түшүндүрүлөт: өсімдүк же жаныбар өз жашоосун эң аз жетишпеген фактор чектейт.

Ыңгайлашуу түрлөрү:

• Морфологиялык — дене түзүлүшүндөгү өзгөрүүлөр (мисалы: кактустун жалбырагы тикенекке айланган).
• Физиологиялык — ички процесстердин өзгөрүшү (мисалы: чөл жаныбарларынын сууну үнөмдөөчү бөйрөк иши).
• Мүнөздүк (поведенческое) — жүрүм-турумдун өзгөрүшү (мисалы: куштардын кышка учуп кетиши).