Кыргыз тилиндеги сүйлөө бөлүктөрүнүн бири болгон этиш заттын же заттардын кыймыл-аракетин, абалын жана учурдагы абалын билдирет. Этиш сүйлөмдө эмне кылды? эмне кылып жатат? эмне кылат? деген суроолорго жооп берет.
Этиштин түрлөрү
Этиштер маанисине жана грамматикалык өзгөчөлүктөрүнө жараша бир нече түргө бөлүнөт:
- Негизги этиш: Эч кандай мүчөсү жок, кыймыл-аракетти түздөн-түз билдирет.
Мисалы: кел, бар, оку, жаз.
- Туунду этиш: Негизги этиштерге же башка сөз түркүмдөрүнө мүчөлөр улануу менен жасалат.
Мисалы: иште (иш+те), отургуз (отур+гуз), уктат (укта+т).
Этиштин мамилелери
Кыймыл-аракеттин ким тарабынан аткарылганын жана кимге багытталганын көрсөтөт.
- Негизги мамиле: Кыймыл-аракетти ээси өзү аткарат. Эч кандай мүчөсү жок.
Мисалы: иште, оку, жаз.
- Өздүк мамиле: Кыймыл-аракеттин ээси өзүнө карата жасаганын билдирет. -ын, -ил, -н мүчөлөрү менен жасалат.
Мисалы: жуу-н, кий-ин, тара-н.
- Өздүк-орток мамиле: Кыймыл-аракеттин бир нече адам тарабынан чогуу аткарылганын билдирет. -ыш, -иш, -ш мүчөлөрү менен жасалат.
Мисалы: көр-үш, сүйлө-ш, саба-ш.
- Кошмок мамиле: Кыймыл-аракеттин ээси бир нерсени экинчи нерсеге карата жасаганын билдирет. -дыр, -дыр, -т, -гыз мүчөлөрү менен жасалат.
Мисалы: ал-дыр, от-ур-гуз, ич-ир.
- Кошмок-орток мамиле: Кыймыл-аракеттин бир нече адам тарабынан чогуу аткарылганын билдирет. -а, -е, -й мүчөлөрү менен жасалат.
Мисалы: жаз-а, көр-ө.
Этиштин чактары
Кыймыл-аракеттин кайсы убакта аткарылганын билдирет.
- Учур чак: Кыймыл-аракеттин азыркы учурда аткарылып жаткандыгын билдирет. -ып жатат, -а жатат мүчөлөрү менен жасалат.
Мисалы: окуп жатат, келе жатат.
- Келер чак: Кыймыл-аракеттин келечекте аткарыларын билдирет. -а, -е, -й, -макчы мүчөлөрү менен жасалат.
Мисалы: окуйм, келем, бармакчы.
- Өткөн чак: Кыймыл-аракеттин өткөндө аткарылганын билдирет. -ды, -ди, -ты, -ти мүчөлөрү менен жасалат.
Мисалы: оку-ду, бар-ды.
Этиштин сүйлөмдөгү милдети
Этиш сүйлөмдө негизинен баяндоочтун милдетин аткарат.
Мисалы: Ал китеп окуп жатат.
