Жогорку молекулярдуу бирикмелер (ЖМБ) – полимерлештирүү реакциялары, поликонденсация жана сополимеризация

ЖМБ деген эмне?

Жогорку молекулярдуу бирикмелер (ЖМБ) – молекулалык массасы 10 000ден ашкан, кайталанма бөлүктөрдөн (элементардык звено) турган органикалык же органоэлементтик бирикмелер.

Мисал: Пластмасса, Нейлон, Каучук, Целлюлоза, Полистирол, Полиэтилен.

Негизги түшүнүктөр

Мономер — полимерди түзгөн кайталанма бирикме (мисалы, этен – $CH_2$=$CH_2$). Полимер — мономерлерден куралган ири молекула. Элементардык звено — полимерде кайталанып турган структуралык бөлүк. Полимерлешүү даражасы — полимер молекуласындагы элементардык звенолордун саны.

Полимерлешүү процесстери

1. Полимерлештирүү → Бирин бири менен кошулган бир эле мономерлерден ири молекула түзүлөт. → Реакцияда жөнгө салуучу заттар жана катализаторлор колдонулат.

Мисал: $nCH_2=CH_2 \xrightarrow{t, p} –(CH_2–CH_2)–_n$ → Этен → Полиэтилен.

2. Поликонденсация → Мономерлер кошулганда кирген молекуладан суу же башка кичине молекула бөлүнөт.

Мисал: $nHO–R–COOH \rightarrow –[–O–R–CO–]_n + nH_2O$ → Диол + дикарбон кислотасы → Полиэстер + суу.

3. Сополимеризация → Ар кандай мономерлер кошулуп бирге полимер түзөт.

Мисал: $nCH_2=CHCN + mCH_2=CHCH_3 \rightarrow Сополимер (акрилонитрил + пропен)$ → Сополимерлер — касиеттери көп кырдуу болот.

Полимерлердин түрлөрү (түзүлүшү боюнча)

Түз тизмектүү — звенолору түз сызык бойлой кеткен (мисалы, Полиэтилен). Тармакталган — кошумча тармактары бар (мисалы, Полипропилен). Торчо сымал — көп багыттуу, торчо формасында (мисалы, Бакелит (термосет)).

Касиеттери

• Ири молекулалуу
• Термопластикалык же термосеттик болушу мүмкүн
• Сууда көбү эримейт
• Электр изолятору катары колдонулат
• Жогорку механикалык бекемдикке ээ

Колдонуу тармактары

Электроника — Полистирол — Изоляция. Жеңил өнөр жай — Полиэстер, нейлон — Ткандар, кийим. Таңгактоо — Полиэтилен — Баштык, бөтөлкө. Медицина — Полиакрилаттар — Контакт линза, протездер. Автоөнөр жай — Полиуретан — Амортизатор, ички бөлүк.

1. Полимер деген эмне? А) Иондук бирикме Б) Кыска чынжырдуу молекула В) Ири молекула, кайталанган звенодон турган Г) Органикалык туз

2. Мономер кайсыны билдирет? А) Эфир Б) Азыркы материал В) Полимерди түзгөн баштапкы бирикме Г) Кислота

3. Поликонденсация реакциясында эмне бөлүнөт? А) Металл Б) Суу В) Газ Г) Спирт

4. $CH_2$=$CH_2$ полимерлештирилсе эмне пайда болот? А) Полиэтилен Б) Этанол В) Полиамид Г) Пропилен

5. Сополимеризацияда эмне болот? А) Бир эле мономерлер биригет Б) Ар түрдүү мономерлер биригет В) Газ бөлүнөт Г) Суу кошулат

Жыйынтык

• ЖМБ — заманбап химиянын пайдубалы: кийимден, электроникага чейин колдонулат.
• Полимерлер – мономерлердин кайталануусунан алынган ири молекулалар.
• Полимерлешүү, поликонденсация, сополимеризация – негизги реакциялар.
• Полимерлер түзүлүшүнө жана касиеттерине жараша классификацияланат.