А.М

А.М. Бутлеровдун теориясы жана изомерия

А.М. Бутлеровдун органикалык бирикмелердин түзүлүш теориясы

Түзүлүш теориясы — 1861-жылы Бутлеров органикалык бирикмелердин түзүлүш теориясын сунуштаган. Бул теория органикалык химиянын пайдубалы болуп саналат. Ал органикалык заттар курамы гана эмес, түзүлүшү боюнча да айырмаланарын далилдеген.

Теориянын негизги 5 принциби:

• 1. Заттын касиети анын түзүлүшүнө көз каранды — Химиялык касиеттер атомдор кандай жайгашканынан көз каранды, курамынан гана эмес.
• 2. Атомдор белгилүү тартипте байланышат — Молекулалардагы атомдор ырааттуу тартипте туташат, бул түзүлүш өзгөрсө – зат да өзгөрөт.
• 3. Ар бир атом өзүнүн валенттүүлүгүнө ылайык байланышат — Мисалы, көмүртек 4, суутек 1, кычкылтек 2 байланыш түзөт.
• 4. Химиялык түзүлүш – бул атомдордун өз ара тартиби — Молекуланын формуласы менен бирге анын түзүлүш схемасы (графикасы) да маанилүү.
• 5. Изомерия мүмкүн — Курамы бирдей, бирок түзүлүшү ар башка бирикмелер – изомерлер деп аталат.

Эмне үчүн бул теория маанилүү?

Молекулалардагы байланыштарды түшүндүрүүгө негиз берет. Изомерия, функционалдык топ, химиялык класстар логикасы ушул теориядан башталат. Органикалык реакциялардын механизмини түшүнүүгө жардам берет.

Изомерия

Изомерия – химиялык формуласы бирдей, бирок түзүлүшү же атомдордун жайгашуусу башка болгон бирикмелердин көрүнүшү.

Мисал: $C_2H_6O$ – эки изомери бар: Этанол: $CH_3$–$CH_2$–OH (спирт), Диметил эфир: $CH_3$–O–$CH_3$ (эфир). Формуласы окшош, бирок касиеттери ар башка!

Изомериянын түрлөрү

Изомерия экиге бөлүнөт:

• Структуралык изомерия – атомдордун байланыш тартиби ар башка.
• Кеңдик изомерия (стереоизомерия) – атомдордун кеңистиктеги жайгашуусу ар башка.

Структуралык изомериянын түрлөрү:

1. Көмүртек чынжыр изомериясы → Негизги чынжыр түз же бутакталган. Мисал: $C_4H_{10}$ — Бутан: $CH_3$–$CH_2$–$CH_2$–$CH_3$, Изобутан: ($CH_3$)₂CH–$CH_3$.

2. Позициялык изомерия → Функционалдык топ же кош байланыштын орду ар башка. Мисал: $C_3H_7Cl$ — 1-хлорпропан, 2-хлорпропан.

3. Функционалдык топ изомериясы → Ар башка химиялык класстар (спирт, эфир ж.б.). Мисал: $C_2H_6O$ — Этанол (спирт), Диметил эфир (эфир).

4. Скелеттик изомерия → Негизги чынжырдын бутакталуусу. Мисал: $C_5H_{12}$ — 3 изомери бар.

5. Межкласстук изомерия → Ар башка класстарга таандык заттар бирдей курамда. Мисал: $C_3H_6O$ — Пропаналь (альдегид), Ацетон (кетон).

Кеңдик (Стерео) изомерия

1. Геометриялык изомерия (цис-транс) → Кош байланыш бар молекулада топтордун жаңаша же карама-каршы жайгашуусу. Мисал: $CH_3$–CH=CH–$CH_3$ — Цис: $CH_3$ топтор бир тарапта, Транс: $CH_3$ топтор карама-каршы тарапта.

2. Оптикалык изомерия → Жарыкты бурган бирикмелер, ассиметриялуу көмүртек атомдорунда кездешет. Мисал: $CH_3$–CH(OH)–COOH – млечная кислотада бар.

ЖРТ үчүн мисалдуу суроолор

1. Кайсы илимпоз түзүлүш теориясын иштеп чыккан? А) Кекуле Б) Бутлеров В) Менделеев Г) Лавуазье

2. $C_4H_{10}$ канча изомерге ээ? А) 1 Б) 2 В) 3 Г) 4

3. $CH_3$–CHCl–$CH_3$ менен $CH_3$–$CH_2$–$CH_2Cl$ – кандай изомерия? А) Функционалдык Б) Позициялык В) Оптикалык Г) Түзүлүшсүз

4. Изомерлердин касиети кандай болот? А) Ар дайым бирдей Б) Ар кандай В) Туура эмес Г) Өзгөрбөйт

Кыскача жыйынтык

• А.М. Бутлеров – органикалык заттардын түзүлүш теориясын негиздеген.
• Заттын касиети курамга гана эмес, түзүлүшкө да көз каранды.
• Изомерия – курамы бирдей, түзүлүшү ар башка заттар.
• Изомерия түрлөрү – көмүртек чынжыр, позициялык, функционалдык, скелеттик, кеңдик.
• ЖРТ суроолору түзүлүштү таануу, салыштыруу, реакция анализине негизделет.