Алкандар деген эмне?
Алкандар — көмүр суутектин чектүү түрү, бир байланыштуу. Алар көмүртек атомдору түз же бутакталган чынжыр менен биригип, ар бири суутек менен толук байланыш түзгөн заттар.
Жалпы формула: C n H 2 n + 2 C_nH_{2n+2} C n H 2 n + 2
Мисалдар:
Метан: C H 4 CH_4 C H 4 , молекулярдык масса 16 г/моль.
Этан: C 2 H 6 C_2H_6 C 2 H 6 , молекулярдык масса 30 г/моль.
Пропан: C 3 H 8 C_3H_8 C 3 H 8 , молекулярдык масса 44 г/моль.
Бутан: C 4 H 10 C_4H_{10} C 4 H 10 , молекулярдык масса 58 г/моль.
Пентан: C 5 H 12 C_5H_{12} C 5 H 12 , молекулярдык масса 72 г/моль.
Физикалык касиеттери
Метан — бутан: газ.
Пентан — гептан: суюк.
18+ көмүртек: катуу заттар (парафин).
Алкандардын изомериясы
Изомериясы — скелеттик (түз жана бутакталган).
Мисал: C 4 H 10 C_4H_{10} C 4 H 10
Бутан (түз): C H 3 CH_3 C H 3 –C H 2 CH_2 C H 2 –C H 2 CH_2 C H 2 –C H 3 CH_3 C H 3 .
Изобутан (бутакталган): (C H 3 CH_3 C H 3 )₃CH.
Алкандардын химиялык касиеттери
Алкандар химиялык жактан инерттүү, бирок төмөнкү реакцияларга кирет:
Алмашуу реакциясы (Галогендер менен)
Метан + Хлор (жарыкта):
C H 4 + C l 2 → h v C H 3 C l + H C l CH₄ + Cl₂ \xrightarrow{hv} CH₃Cl + HCl C H 4 + C l 2 h v C H 3 C l + H C l
→ Метилхлорид жана туз кычкыл пайда болот.
Толугу менен күйүү реакциясы
C 4 H 10 + O 2 → C O 2 + H 2 O + C_4H_{10} + O_2 \rightarrow CO_2 + H_2O + C 4 H 10 + O 2 → C O 2 + H 2 O + жылуулук
2 C 4 H 10 + 13 O 2 → 8 C O 2 + 10 H 2 O 2C₄H₁₀ + 13O₂ \rightarrow 8CO₂ + 10H₂O 2 C 4 H 10 + 13 O 2 → 8 C O 2 + 10 H 2 O
→ Жылуулук бөлүнүп чыгат (энергетикалык отун).
Жарым-жартылай күйүү (жетишсиз кычкылтекте)
→ CO же C (киптяк) пайда болот.
Циклоалкандар деген эмне?
Циклоалкандар — чынжыр эмес, жабык шакек формасындагы чектүү көмүр суутектер.
Жалпы формула: C n H 2 n C_nH_{2n} C n H 2 n
→ Алкендерге окшош формула, бирок бир гана байланыштуу!
Мисалдар:
Циклопропан: C 3 H 6 C_3H_6 C 3 H 6 , 3 атом шакек.
Циклобутан: C 4 H 8 C_4H_8 C 4 H 8 , 4 атом шакек.
Циклопентан: C 5 H 10 C_5H_{10} C 5 H 10 , 5 атом шакек.
Циклоалкандар да алмашуу жана күйүү реакциясына кирет
C 6 H 12 + B r 2 → C 6 H 11 B r + H B r C₆H₁₂ + Br₂ \rightarrow C₆H₁₁Br + HBr C 6 H 12 + B r 2 → C 6 H 11 B r + H B r
→ Көп учурда ароматтык кошулмалардан айырмаланып, кош байланыштары жок.
ЖРТ формасындагы мисалдуу суроолор
C 4 H 10 C_4H_{10} C 4 H 10 – канча изомери бар?
А) 1
Б) 2
В) 3
Г) 4
Алкандын жалпы формуласы кайсы?
А) C n H 2 n C_nH_{2n} C n H 2 n
Б) C n H 2 n + 2 C_nH_{2n+2} C n H 2 n + 2
В) C n H 2 n − 2 C_nH_{2n-2} C n H 2 n − 2
Г) C n H 2 n O C_nH_{2n}O C n H 2 n O
Алкан күйгөндө эмне пайда болот?
А) Суу жана көмүр кычкыл газы
Б) Спирт
В) Альдегид
Г) Метанол
Циклопентандын формуласы кайсы?
А) C 5 H 12 C_5H_{12} C 5 H 12
Б) C 5 H 10 C_5H_{10} C 5 H 10
В) C 5 H 8 C_5H_8 C 5 H 8
Г) C 6 H 6 C_6H_6 C 6 H 6
Алкандардын эң жөнөкөй өкүлү кайсы?
А) Этан
Б) Метан
В) Пропан
Г) Бутан
Кыскача жыйынтык
Алкандар — бир байланыштуу, түз же бутакталган көмүр суутектер.
Жалпы формула: C n H 2 n + 2 C_nH_{2n+2} C n H 2 n + 2 .
Циклоалкандар — шакек формада, формуласы C n H 2 n C_nH_{2n} C n H 2 n .
Алкандар инерттүү, бирок күйүү жана алмашуу реакцияларына кирет.
Изомерлер жана гомологдор логикалык таанууну талап кылат.