Чектүү көмүр суутектектер (алкандар, циклоалкандар)

Алкандар деген эмне?

Алкандар — көмүр суутектин чектүү түрү, бир байланыштуу. Алар көмүртек атомдору түз же бутакталган чынжыр менен биригип, ар бири суутек менен толук байланыш түзгөн заттар.

Жалпы формула: $C_nH_{2n+2}$

Мисалдар: Метан: $CH_4$, молекулярдык масса 16 г/моль. Этан: $C_2H_6$, молекулярдык масса 30 г/моль. Пропан: $C_3H_8$, молекулярдык масса 44 г/моль. Бутан: $C_4H_{10}$, молекулярдык масса 58 г/моль. Пентан: $C_5H_{12}$, молекулярдык масса 72 г/моль.

Физикалык касиеттери

• Метан — бутан: газ.
• Пентан — гептан: суюк.
• 18+ көмүртек: катуу заттар (парафин).

Алкандардын изомериясы

Изомериясы — скелеттик (түз жана бутакталган).

Мисал: $C_4H_{10}$ Бутан (түз): $CH_3$–$CH_2$–$CH_2$–$CH_3$. Изобутан (бутакталган): ($CH_3$)₃CH.

Алкандардын химиялык касиеттери

Алкандар химиялык жактан инерттүү, бирок төмөнкү реакцияларга кирет:

Алмашуу реакциясы (Галогендер менен)

Метан + Хлор (жарыкта):

$CH₄ + Cl₂ \xrightarrow{hv} CH₃Cl + HCl$

→ Метилхлорид жана туз кычкыл пайда болот.

Толугу менен күйүү реакциясы

$C_4H_{10} + O_2 \rightarrow CO_2 + H_2O +$ жылуулук

$2C₄H₁₀ + 13O₂ \rightarrow 8CO₂ + 10H₂O$

→ Жылуулук бөлүнүп чыгат (энергетикалык отун).

Жарым-жартылай күйүү (жетишсиз кычкылтекте)

→ CO же C (киптяк) пайда болот.

Циклоалкандар деген эмне?

Циклоалкандар — чынжыр эмес, жабык шакек формасындагы чектүү көмүр суутектер.

Жалпы формула: $C_nH_{2n}$

→ Алкендерге окшош формула, бирок бир гана байланыштуу!

Мисалдар: Циклопропан: $C_3H_6$, 3 атом шакек. Циклобутан: $C_4H_8$, 4 атом шакек. Циклопентан: $C_5H_{10}$, 5 атом шакек.

Циклоалкандар да алмашуу жана күйүү реакциясына кирет

$C₆H₁₂ + Br₂ \rightarrow C₆H₁₁Br + HBr$

→ Көп учурда ароматтык кошулмалардан айырмаланып, кош байланыштары жок.

ЖРТ формасындагы мисалдуу суроолор

1. $C_4H_{10}$ – канча изомери бар? А) 1 Б) 2 В) 3 Г) 4

2. Алкандын жалпы формуласы кайсы? А) $C_nH_{2n}$ Б) $C_nH_{2n+2}$ В) $C_nH_{2n-2}$ Г) $C_nH_{2n}O$

3. Алкан күйгөндө эмне пайда болот? А) Суу жана көмүр кычкыл газы Б) Спирт В) Альдегид Г) Метанол

4. Циклопентандын формуласы кайсы? А) $C_5H_{12}$ Б) $C_5H_{10}$ В) $C_5H_8$ Г) $C_6H_6$

5. Алкандардын эң жөнөкөй өкүлү кайсы? А) Этан Б) Метан В) Пропан Г) Бутан

Кыскача жыйынтык

• Алкандар — бир байланыштуу, түз же бутакталган көмүр суутектер.
• Жалпы формула: $C_nH_{2n+2}$.
• Циклоалкандар — шакек формада, формуласы $C_nH_{2n}$.
• Алкандар инерттүү, бирок күйүү жана алмашуу реакцияларына кирет.
• Изомерлер жана гомологдор логикалык таанууну талап кылат.