Органикалык бирикмелердин гомологиялык катарлары

Гомология деген эмне?

Гомологиялык катар – курамы, түзүлүшү жана касиеттери жакын, бирок бири-биринен бирдей –$CH_2$– топ менен айырмаланган органикалык бирикмелердин катары.

Мисал: $C_2H_6$, жана $C_3H_8$.

Алкандар (Cₙ$H_2$ₙ₊₂)

Гомологдор – бирдей химиялык класска таандык, ар бири мурункусунан –$CH_2$– тобуна чоңураак болгон заттар.

Мисал: $CH_4$ – Метан, $C_2H_6$ – Этан, $C_3H_8$ – Пропан, $C_4H_{10}$ – Бутан, $C_5H_{12}$ – Пентан. Гомологдор бири-биринен 14 г/моль (–$CH_2$–) массага айырмаланат.

Гомологиялык катарлар кайсы бирикмелерде болот?

Класс – Алкандар, Жалпы формула – Cₙ$H_2$ₙ₊₂, Мисал – $CH_4$, $C_2H_6$, $C_3H_8$… Класс – Алкендер, Жалпы формула – Cₙ$H_2$ₙ, Мисал – $C_2H_4$, $C_3H_6$… Класс – Алкиндер, Жалпы формула – Cₙ$H_2$ₙ₋₂, Мисал – $C_2H_2$, $C_3H_4$… Класс – Спирттер, Жалпы формула – Cₙ$H_2$ₙ₊₁OH, Мисал – $CH_3OH$, $C_2H_5OH$… Класс – Кислоталар, Жалпы формула – Cₙ$H_2$ₙ₊₁COOH, Мисал – HCOOH, $CH_3COOH$… Класс – Альдегиддер, Жалпы формула – Cₙ$H_2$ₙ₊₁CHO, Мисал – HCHO, $CH_3CHO$… Класс – Кетондор, Жалпы формула – Cₙ$H_2$ₙO, Мисал – $CH_3COCH_3$ (ацетон).

Гомологдордун өзгөчөлүктөрү

• Молекулалык масса – Ар бир гомолог мурункусунан 14 г/моль чоңураак.
• Физикалык касиет – Мисалы: кайноо, эрүү температурасы акырындап өзгөрөт.
• Химиялык касиет – Барабар класс ичинде көп окшош.
• Жаңы топ – Ар гомологдо бир –$CH_2$– топ кошулат.

Мисалдар менен талдоо:

1. Алкандар

Жалпы формула: Cₙ$H_2$ₙ₊₂ Гомологдор: $CH_4$ – Метан, $C_2H_6$ – Этан, $C_3H_8$ – Пропан, $C_4H_{10}$ – Бутан. Ар бири +$CH_2$ чоңураак → +14 г/моль.

2. Спирттер

Жалпы формула: Cₙ$H_2$ₙ₊₁OH Мисалдар: $CH_3OH$ – Метанол, $C_2H_5OH$ – Этанол, $C_3H_7OH$ – Пропанол. Ар бир спирт мурдагыдан 1 $CH_2$ тобуна узунураак.

3. Карбон кислоталар

Жалпы формула: Cₙ$H_2$ₙ₊₁COOH Мисалдар: HCOOH – Формиат (мурас кислотасы), $CH_3COOH$ – Ацетат (уксус кислотасы), $C_2H_5COOH$ – Пропион кислотасы.

Гомология менен изомерияны айырмалоо

• Гомологдор – Курамы ар башка; Изомерлер – Курамы бирдей.
• Гомологдор – –$CH_2$ айырмасы бар; Изомерлер – Байланыш тартиби же топ жайгашуусу башка.
• Гомологдор – Ар башка молекулалык масса; Изомерлер – Бирдей масса.
• Мисал: $CH_4$ жана $C_2H_6$; Мисал: $C_4H_{10}$ – 2 изомери бар.

ЖРТ үчүн мисалдуу суроолор

1. $C_2H_6$, $C_3H_8$, $C_4H_{10}$ – бул эмне болот? А) Изомерлер Б) Гомологдор В) Полимерлер Г) Кетондор

2. Алкандын жалпы формуласы кайсы? А) Cₙ$H_2$ₙ Б) Cₙ$H_2$ₙ₋₂ В) Cₙ$H_2$ₙ₊₂ Г) Cₙ$H_2$ₙO

3. Этанолдон кийинки спирт кайсы болот? А) Метанол Б) Пропанол В) Бутан Г) Кетон

4. Кайсы түгөй гомологдор болуп саналат? А) $CH_4$ жана $C_4H_{10}$ Б) $CH_3$–$CH_2$–OH жана $CH_3$–O–$CH_3$ В) $CH_3$–$CH_3$ жана $CH_3$–$CH_2$–$CH_3$ Г) $C_3H_8$ жана $C_3H_6$

Кыскача жыйынтык

• Гомологиялык катар – бул курамы жакын, касиети окшош, –$CH_2$– айырмасы бар заттардын тобу.
• Гомологдор бир класска кирет жана курамы бара-бара чоңоёт.
• Ар бир гомолог мурункусунан 14 г/моль чоңураак.
• ЖРТда: формула менен классты аныктоо, айырмасын табуу, аталышын жазуу сыяктуу суроолор көп берилет.