Кайталанып (кайтып) жүргөн химиялык реакциялар

Бул темадан сен үйрөнөсүң:

• Кайталанып жүргөн реакция деген эмне
• Химиялык тең салмактуулук деген эмне
• Тең салмактуулук кайсы шарттарда оңго/солго жылат
• Ле-Шателье принциптери
• ЖРТ форматындагы логикалык суроолор

Кайталанып (кайтып) жүргөн реакциялар деген эмне?

Кайталанып жүргөн реакция — реакция бир эле учурда экөөнө тең — түз (→) жана тескери (←) багытта жүрөт.

Жалпы формасы:

$A + B \rightleftharpoons C + D$

Бул учурда:

• Түз реакция: A + B → C + D
• Тескери реакция: C + D → A + B

Мисалы:

Мисал: $N_2 + 3H_2 \rightleftharpoons 2NH_3$. Аммиак пайда болот, бирок ошол эле учурда аммиак кайра азот жана суутекке ажырашы мүмкүн.

Химиялык тең салмактуулук деген эмне?

Тең салмактуулук — түз жана тескери реакциялар бирдей ылдамдыкта жүрүп, заттардын концентрациясы туруктуу болуп калат.

Бул — реакция бүттү дегенди билдирбейт, болгону ал бир абалда “туруктуу калыпта жүрүп” турат.

Тең салмактуулуктун жылышынын шарттары

(Ле-Шателье принциптери)

Эгер система тең салмактуулук абалында турган болсо жана ага тышкы таасир этилсе, анда система бул таасирди “жокко чыгарууга” аракет кылат.

Кандай факторлор тең салмактуулукка таасир этет?

• Концентрация — Реакция зат көбөйгөн тарапка жылат.
• Температура — Экзотерм реакцияда температура ↑ → солго жылат; Эндотерм реакцияда температура ↑ → оңго жылат.
• Басым (газдарда) — Газ молекуласы аз тарапка жылат (көчүп кетет).
• Катализатор — Жөн гана реакцияны тездетет, багытка таасир этпейт.

Мисал:

Мисал: $N_2 + 3H_2 \rightleftharpoons 2NH_3 + Q \quad (\text{экзотерм})$.

Таасир:

• $H_2$ кошулса → Оңго ($NH_3$ көбөйөт).
• $NH_3$ алынса → Оңго.
• Температура ↑ → Солго (экзотерм).
• Басым ↑ → Оңго (4 молек. → 2).

Кыскача: кандай шартта кайсы багытка жылат?

• Реагент кошулса → Продукт тарапка (→).
• Продукт алынса → Продукт тарапка (→).
• Реагент алынса → Реагент тарапка (←).
• Температура ↑ → Эндотерм →, Экзотерм ←.
• Басым ↑ → Газ молекуласы аз тарапка.
• Катализатор → Таасир бербейт (тек тездетет).

ЖРТ формасындагы мисалдуу суроолор

1. Кайсы реакция кайталанып жүрөт? А) $2H_2$ + $O_2$ → $2H_2O$ Б) HCl + NaOH → NaCl + $H_2O$ В) $N_2$ + $3H_2$ ⇌ $2NH_3$ Г) $CaCO_3$ → CaO + $CO_2$

2. Басым жогоруласа кайсы тарапка жылат? $N_2 + 3H_2 ⇌ 2NH_3$ А) Солго Б) Оңго В) Өзгөрбөйт Г) Айкын эмес

3. Эндотерм реакцияда температура ↑ болсо эмне болот? А) Реакция токтойт Б) Солго жылат В) Оңго жылат Г) Өзгөрбөйт

4. Катализатор кошулса эмне болот? А) Тең салмак оңго жылат Б) Тезирээк орнойт В) Продукттар көбөйөт Г) Тескери реакция токтойт

Кыскача жыйынтык:

• Кайталанып жүргөн реакциялар – эки багытта тең жүрөт.
• Тең салмактуулук – концентрациялар туруктуу болгондо орнойт.
• Температура, концентрация, басым – багытка таасир этет.
• Катализатор – реакциянын ылдамдыгын ↑, бирок багытка таасир этпейт.