Химиялык кинетиканын негиздери: химиялык реакциялардын ылдамдыгы, ылдамдыктын ар түрдүү факторлордон көз карандылыгы

Химиялык реакциянын ылдамдыгы деген эмне?

Химиялык реакциянын ылдамдыгы — белгилүү убакыт ичинде реакцияга кирген же пайда болгон заттардын концентрациясынын өзгөрүү ылдамдыгы. Жөнөкөй тил менен айтканда — реакция канча убакытта бүтөт, канча зат пайда болот же жоголот.

Мисал: Эгер реакция: $2H_2 + O_2 → 2H_2O$ 30 секундда жүрсө → ылдамыраак, 5 мүнөттө жүрсө → жайыраак.

Реакциянын ылдамдыгын кантип өлчөйбүз?

• Концентрациянын өзгөрүүсүн t убакыт ичинде байкайбыз: $\text{v} = \frac{\Delta C}{\Delta t}$

Мында:

• v – ылдамдык
• ΔC – концентрациянын өзгөрүүсү
• Δt – убакыт аралыгы

Ылдамдыкка таасир эткен факторлор

• Температура — Температура ↑ → ылдамдык ↑ (молекулалар активдүү болот).
• Концентрация — Реагенттердин концентрациясы ↑ → кагылышуу мүмкүнчүлүгү ↑.
• Заттардын табияты — Кээ бир заттар реакцияга тез кирет (мис. натрий), кээ бирлери жай.
• Катализаторлор — Реакциянын ылдамдыгын ↑, бирок өзү реакцияга кирбейт.
• Бөлүкчөлөрдүн аянты — Ийрилген форма – көбүрөөк бет аянты – тез реакция (мис. порошок).
• Жаратылыш — Газдар → ылдамыраак, катуулар → жайыраак.

Катализатор деген эмне?

Катализатор — реакциянын ылдамдыгын күчөтүүчү, бирок реакциянын акыркы продуктысына кирбеген зат.

Мисал: $2H_2O_2 \xrightarrow{MnO_2} 2H_2O + O_2$ → Бул жерде $MnO_2$ – катализатор, реакциянын ылдамдыгын ↑ кылат.

Ылдамдык тууралуу түшүнүктөр

• Газ бөлүнүшү байкалат — Реакция жүрүүдө.
• Жаңы түс тез пайда болот — Жогорку ылдамдыктагы реакция.
• Катализатор кошулса — Реакция тездетилет.
• Түз форма порошокко айлантылса — Ылдамдык ↑ (бет аянты ↑).

ЖРТ формасындагы мисалдуу суроолор

1. Температура жогорулаганда эмне болот? А) Реакция токтойт Б) Ылдамдык төмөндөйт В) Реакция жай жүрөт Г) Реакциянын ылдамдыгы жогорулайт

2. Катализаторлор кандай таасир этет? А) Реакцияны токтотот Б) Заттарды кошуп берет В) Реакциянын ылдамдыгын ↑ кылат Г) Реакциянын багытын өзгөртөт

3. Бет аянты чоң болгонда реакция кандай жүрөт? А) Токтойт Б) Жайыраак В) Ылдамыраак Г) Өзгөрбөйт

4. Кайсы фактор реакцияга таасир этпейт? А) Концентрация Б) Температура В) Реакция продукуттары Г) Катализатор

Кыскача жыйынтык:

• Реакциянын ылдамдыгы — заттардын концентрациясынын убакытка карата өзгөрүшү.
• Температура, концентрация, катализатор ж.б. — ылдамдыкка көп таасир этет.
• Катализатор – реакцияны тездетет, бирок өзү өзгөрбөйт.
• ЖРТда – кайсы фактор таасир берет/бербейт, логикалык салыштыруу маанилүү.