Молекуланын мейкиндиктеги түзүлүшү

Молекуланын жана кристаллдардын мейкиндиктеги түзүлүшү

Гибриддешүү, валенттик орбиталь, кристалл торлор

Бул темадан сен үйрөнөсүң:

• Молекуланын реалдуу 3D түзүлүшүн
• Байланыш бурчтарын жана формаларды
• Гибриддешүү деген эмне жана кандай түрлөрү бар
• Кристаллдардын тор структурасы жана анын түрлөрү

Молекуланын мейкиндиктеги (кеңдиктеги) түзүлүшү

Молекуланын мейкиндиктеги түзүлүшү — атомдор кайсы геометрия менен жайгашканын жана байланыш бурчтары кандай экенин көрсөтөт.

Негизги мейкиндиктик формалар:

• Түз сызыктуу (linear) — $CO_2$, 180°.
• Үч бурчтук (planar) — $BF_3$, 120°.
• Пирамидалык (trig. pyramid) — $NH_3$, ~107°.
• Бүктөлгөн (bent) — $H_2O$, ~104.5°.
• Тетраэдрдик (tetrahedral) — $CH_4$, 109.5°.

Молекуланын формасы электрон жуптарынын түрүнө жараша аныкталат (валенттик электрон жуптарын түртүү теориясы — VSEPR).

Валенттүүлүк орбиталы жана гибриддешүү

Гибриддешүү — бул валенттик орбиталардын аралашуусу аркылуу жаңы гибрид орбиталардын түзүлүшү, бул молекуланын формасын жана бурчтарын аныктайт.

Гибриддешүүнүн негизги түрлөрү:

• sp — 1s + 1p, $BeCl_2$, Түз сызык, 180°.
• $sp^2$ — 1s + 2p, $BF_3$, $SO_2$, Үч бурчтук, 120°.
• $sp^3$ — 1s + 3p, $CH_4$, $NH_3$, $H_2O$, Тетраэдрдик ж.б., 109.5°.

Гибриддешүү молекуланын формасына түздөн-түз таасир этет.

Кристаллдардын мейкиндиктеги түзүлүшү

Кристалл — иреттүү, кайталануучу атомдордун же иондордун же молекулалардын тор структурасы.

Кристаллдык тор деген эмне?

Кристаллдык тор — атомдор, иондор же молекулалар мейкиндикте кандайча жайгашканын көрсөтүүчү 3D тор системасы.

Кристаллдык торлордун негизги типтери

• Иондук тор — NaCl, $CaF_2$, Катион жана анион регулярдуу жайгашкан.
• Атомдук тор — C (алмаз), $SiO_2$, Бардык атомдор коваленттик байланышта.
• Металлдык тор — Fe, Cu, Al, Атомдор плюс “электрон булуту”.
• Молекулалык тор — $I_2$, $CO_2$, $H_2O$ (мүз), Молекулалар арасында ван-дер-ваальс күчү.

Салыштыруу таблицасы:

• Иондук — Иондук, Сууда эригич болсо гана, Катуу, морт.
• Атомдук — Коваленттик, Жок, Абдан катуу (мис. алмаз).
• Металлдык — Металлдык, Ооба (жакшы өткөргүч), Жогорку тыгыздыкта.
• Молекулалык — Алсыз өз ара аракет, Жок, Жумшак, эрийт.

ЖРТ формасындагы мисалдуу суроолор

1. $CH_4$ молекуласындагы гибриддешүү түрү кайсы? А) sp Б) $sp^2$ В) $sp^3$ Г) $sp^3d$

2. NaCl кристаллы кандай тор түзөт? А) Атомдук Б) Молекулалык В) Металлдык Г) Иондук

3. Кайсы молекуланын формасы тетраэдрдик? А) $H_2O$ Б) $CO_2$ В) $CH_4$ Г) $NH_3$

4. $H_2O$ молекуласында байланышка байланыштуу бурч канча? А) 180° Б) 109.5° В) 120° Г) 104.5°

Кыскача жыйынтык:

• Молекуланын түзүлүшү — байланыш бурчтары жана формасы менен аныкталат.
• Гибриддешүү — орбиталардын аралашуусу, молекула геометриясын аныктайт (sp, $sp^2$, $sp^3$).
• Кристаллдык түзүлүштөр — заттардын физикалык касиеттерин аныктайт.
• ЖРТда: молекуланын формасын таануу, гибриддешүүнү аныктоо, кристалл түрүн салыштыруу — маанилүү.