Физикалык жана химиялык кубулуштар

Бул темадан сен эмнени үйрөнөсүң:

• Физикалык кубулуш деген эмне?
• Химиялык кубулуш деген эмне?
• Айырмачылыктары эмнеде?
• Кандай мисалдар келтирилет?
• ЖРТда кандай суроолор болушу мүмкүн?

Физикалык кубулуш деген эмне?

Физикалык кубулуш — заттын сырткы түзүлүшүнүн (форма, агрегаттык абал) өзгөрүшү менен коштолгон, бирок анын курамы (молекула, химиялык түзүмү) өзгөрбөгөн процесс.

Мисалдар: муздун эриши (катуу → суюк), суунун бууланышы, айнектин сынышы, металдын жайылышы (ковка), туздун сууда эрүүсү (курамы өзгөрбөйт, NaCl эле).

Маанилүү: физикалык кубулуш жүргөндө жаңы зат пайда болбойт.

Химиялык кубулуш деген эмне?

Химиялык кубулуш — бир же бир нече заттар жаңы заттарга айланган процесс. Бул кубулушта заттын курамы жана молекула түзүлүшү өзгөрөт.

Мисалдар: темирдин дат басуусу → темир оксид $Fe_2O_3$ пайда болот, кагаздын күйүшү → $CO_2$, суу буусу, күл пайда болот, тамак бышыруу → белоктор, углеводдор өзгөрөт, уксус менен сода аралашканда көбүктүн чыгышы ($CO_2$ газы бөлүнөт).

Маанилүү: химиялык кубулуштун жүрүшүндө жаңы заттар пайда болот.

Айырмачылыктары

• Заттын курамы — физикалык кубулушта өзгөрбөйт, химиялык кубулушта өзгөрөт.
• Жаңы заттар — физикалык кубулушта пайда болбойт, химиялык кубулушта пайда болот.
• Мисалдар — физикалык кубулушта суунун бууланышы, муз эриши; химиялык кубулушта темирдин дат басуусу, күйүү.
• Түзүлүш (молекула) — физикалык кубулушта өзгөрбөйт, химиялык кубулушта өзгөрөт.
• Кайтарымдуулук — физикалык кубулушта көп учурда кайтарымдуу, химиялык кубулушта көп учурда кайтарымсыз.

Кандайча айырмалоо керек?

• Зат өзү эле калдыбы? → Физикалык кубулуш.
• Жаңы зат пайда болдубу? → Химиялык кубулуш.
• Курамы өзгөрдүбү? → Химиялык кубулуш.
• Агрегаттык абалы гана өзгөрдүбү? → Физикалык кубулуш.

ЖРТ формасындагы мүмкүн болгон суроолор

1. Кайсы кубулуш химиялык өзгөрүү болуп эсептелет? А) Суунун бууланышы Б) Муздун эриши В) Темирдин дат басуусу Г) Туздун эришүсу

2. Кайсы учурда жаңы зат пайда болот? А) Сууну муздатканда Б) Шекерди чайга салганда В) Кагаз күйгөндө Г) Буу музга айланганда

Кыскача жыйынтык

• Физикалык кубулуш — заттын сырткы абалы гана өзгөрөт.
• Химиялык кубулуш — жаңы заттар түзүлөт.
• ЖРТда айырмачылыктарды түшүнүү жана мисалдарды ажыратуу маанилүү.