Таза заттар жана аралашмалар

Бул темадан сен үйрөнөсүң:

• Таза зат деген эмне?
• Аралашма деген эмне?
• Алардын айырмачылыктары
• Аралашмалар кантип бөлүнөт (методдор)
• Мисалдар жана ЖРТдагы суроо форматтары

Таза зат деген эмне?

Таза зат — курамында бир гана зат бар болгон жана бүтүндөй бирдей касиетке ээ болгон химиялык бирикме же элемент.

Мисал: Химиялык элементтер: темир (Fe), алтын (Au), кычкылтек ($O_2$). Химиялык бирикмелер: суу ($H_2O$), углекислый газ ($CO_2$), аш тузу (NaCl). Бул заттар бирдей курамга, туруктуу касиеттерге ээ жана физикалык метод менен бөлүнбөйт.

Аралашма деген эмне?

Аралашма — эки же андан көп заттар механикалык түрдө кошулуп, бирок химиялык жактан биригип калбаган система.

Мисал: Аба (азот + кычкылтек + суу буусу ж.б.), туздуу суу ($H_2O$ + NaCl), күмүш менен алтындан жасалган эритме, кум менен туз. Аралашмалар физикалык ыкмалар менен курамдык бөлүктөргө (компоненттерге) ажыратылат.

Аралашмалардын түрлөрү:

• Бир тектүү (гомогендүү) — туздуу суу, аба. Компоненттер бирдей тараган.
• Ар түрдүү (гетерогендүү) — кумдуу суу, май менен суу. Компоненттер бөлүнүп көрүнөт.

Аралашмаларды бөлүү методдору

• Фильтрация — катуу + суюктуктан бөлүү. Мисал: кумдуу суудан кумду бөлүү.
• Туктатуу (отстаивание) — тыгыздыгы ар башка суюктуктар. Мисал: суу менен май.
• Центрифугалоо — ири бөлүкчөлөрдү тез бөлүү. Мисал: канды бөлүү.
• Дистилляция (айлантуу) — кайноо температурасы ар башка. Мисал: спирт менен суу.
• Хроматография — суюктук же газдын курамын бөлүү. Мисал: черниладагы боёкторду ажыратуу.
• Магниттик бөлүү — магниттүү компонент бар болсо. Мисал: темир аралашмасын бөлүү.

Таза зат менен аралашманын айырмасы

• Курамы — Таза зат: туруктуу; Аралашма: өзгөрмө.
• Компоненттер саны — Таза зат: 1 гана; Аралашма: 2 же андан көп.
• Ажырата алуу — Таза зат: физикалык жол менен мүмкүн эмес; Аралашма: мүмкүн.
• Мисал — Таза зат: $H_2O$, NaCl, Fe; Аралашма: аба, туздуу суу, кум менен туз.

ЖРТ үчүн суроолорго даярдык

1. Кайсынысы таза затка кирет? А) Туздуу суу Б) Күмүш менен алтындын эритмеси В) Аба Г) Аш тузу

2. Кум менен туз аралашмасын кантип бөлсө болот? А) Хроматография Б) Дистилляция В) Эритүү, андан соң фильтрация Г) Магнит менен

3. Аралашма менен таза заттын айырмасы кайсынысы? А) Аралашмалар жаңы зат түзөт Б) Таза заттар бөлүнүп турат В) Аралашмалар бирдей курамда болот Г) Таза зат бир эле компоненттен турат

Кыскача жыйынтык

• Таза зат — бир гана курамдык элементтен турат.
• Аралашма — эки же андан көп компоненттен турат.
• Аралашмалар физикалык жолдор менен бөлүнөт: фильтрация, дистилляция ж.б.
• ЖРТда айырмаларды, мисалдарды жана бөлүү ыкмаларын билүү маанилүү.