Химиялык элементтердин атомдорунун түзүлүшү: ядронун түзүлүшү, изотоптор, атомдун электрондук ыкташып бүтүм жасоосу (конфигурация), атомдун негизги жана дүүлүккөн абалдары

Бул темадан сен үйрөнөсүң: атомдун ички түзүлүшүн, протон, нейтрон жана электрондордун ролун, изотоп деген эмне экенин, электрондор кантип катмарларга жайгашарын (конфигурация), атомдун дүүлүккөн жана негизги абалдарын.

Атом жана анын негизги бөлүкчөлөрү

Атом — заттын эң кичине бөлүкчөсү, анын ичинде ядро жана электрон булуту бар.

• Протон — заряды $+1$, массасы 1 а.б.б., ядрода жайгашкан.
• Нейтрон — заряды жок ($0$), массасы 1 а.б.б., ядрода жайгашкан.
• Электрон — заряды $-1$, массасы $1/1836$ а.б.б., электрон булутунда жайгашкан.

а.б.б. — атомдук бирдиктүү масса (жөнөкөй эсеп үчүн колдонулат).

Ядронун түзүлүшү

Ядро — атомдун борбору. Анын курамында протондор (заттын химиялык өзгөчөлүгүн аныктайт) жана нейтрондор (ядрону туруктуу кармайт) бар.

Атомдук номер (Z) — протондордун саны.

Массалык сан (A) — протондор менен нейтрондордун суммасы.

Изотоптор деген эмне?

Изотоптор — протондордун саны бирдей, бирок нейтрондордун саны ар башка болгон бир эле элементтин атомдору. Химиялык касиети окшош, бирок массасы ар башка.

• $^1H$ — 1 протон, 0 нейтрон, массалык саны 1.
• $^2H$ (дейтерий) — 1 протон, 1 нейтрон, массалык саны 2.
• $^3H$ (тритий) — 1 протон, 2 нейтрон, массалык саны 3.

Электрондук конфигурация

Электрондук конфигурация — атомдогу электрондор канча энергетикалык деңгээлде жана поддеңгээлде ($s, p, d, f$) жайгашканын көрсөтөт. Конфигурация энергиясы аз деңгээлден баштап толтурулат.

Ар бир деңгээлдин сыйымдуулугу:

1. 1-энергетикалык деңгээл — 2 электронго чейин.
2. 2-деңгээл — 8 электрон.
3. 3-деңгээл — 18 электрон.
4. 4-деңгээл — 32 электрон.

Жалпы формула: $2n^2$, мында $n$ — деңгээлдин номери.

Мисалдар: Кычкылтек (O), $Z=8$: $1s^2\ 2s^2\ 2p^4$ (8 электрон: 2 – 2 – 4). Натрий (Na), $Z=11$: $1s^2\ 2s^2\ 2p^6\ 3s^1$.

Атомдун негизги жана дүүлүккөн абалы

Негизги абал — электрондор энергиясы минималдуу деңгээлде жайгашкан (туруктуу абал).

Дүүлүккөн абал — сырттан энергия алганда электрон жогорку деңгээлге өтөт (убактылуу абал). Энергия берилсе (жылуулук, жарык ж.б.) атом дүүлүккөн абалга өтөт, энергия бөлүнсө — кайра негизги абалга кайтып келет.

Мисал: Натрий атомунда $3s^1$ электрон энергия алып $3p^1$ деңгээлге өтсө — бул дүүлүккөн абал болот.

ЖРТ формасындагы мисалдуу суроолор

1. Протондордун саны 11 болсо, бул кайсы элемент? А) Неон, Б) Натрий, В) Магний, Г) Литий.
2. Изотоптор эмне менен айырмаланат? А) Электрондор менен, Б) Протондор менен, В) Нейтрондор менен, Г) Түстөрү менен.
3. Электрондук конфигурациясы $1s^2\ 2s^2\ 2p^6$ болгон элементтин атомдук номери канча? $2 + 2 + 6 = 10$ — жооп: Неон (Ne).
4. Дүүлүккөн абал деген эмне? А) Электрондор ордуна отурат, Б) Электрон энергия сиңирип жогорку деңгээлге өтөт, В) Электрон жоголот, Г) Нейтрон чыгат.

Кыскача жыйынтык

• Атом — ядродон жана электрон булутунан турат.
• Протондордун саны — атомдук номер, элементти аныктайт.
• Изотоптор — нейтрон саны ар башка, бирок протон саны бирдей атомдор.
• Электрондук конфигурация — электрондордун катмарларга жайгашуусу.
• Дүүлүккөн абал — электрондор жогорку деңгээлге өтүп, активдүү болот.