Химиялык реакциялар

Бул темадан сен үйрөнөсүң:

• Химиялык реакция деген эмне?
• Реакциянын белгилери
• Реакциялар кантип классификацияланат?
• Реакция теңдемеси кандайча жазылат?
• ЖРТда бул темадан кандай суроолор чыгат?

Химиялык реакция деген эмне?

Химиялык реакция — бул бир же бир нече зат башка заттарга айланган химиялык өзгөрүү процесси. Реакция жүргөндө: эски байланыштар үзүлөт, жаңы байланыштар түзүлөт, жаңы заттар пайда болот.

Мисал: $2H_2 + O_2 → 2H_2O$

Химиялык реакциялардын белгилери

• Газ бөлүнүп чыгат — Zn + HCl → $H_2$↑
• Түстүн өзгөрүшү — Индикатор колдонгондо
• Туурак катуу зат (түзүлөт) — $AgNO_3$ + NaCl → AgCl↓
• Жылуулук бөлүнөт же сиңет — Экзотерм/Эндотерм реакциялар
• Жаңы жыт пайда болот — Органикалык реакциялар

Химиялык реакциялардын класстары (бөлүнүшү)

Кошулуу реакциясы

→ Бир нече зат бир жаңы затка айланат A + B → AB

Мисал: $2H_2 + O_2 → 2H_2O$

Ажыралуу реакциясы

→ Бир зат бир нече бөлүккө ажырайт AB → A + B

Мисал: $2HgO → 2Hg + O_2$

Алмашуу реакциясы

→ Эки кошулманын компоненттери бири-бирин алмаштырат AB + CD → AD + CB

Мисал: $AgNO_3 + NaCl → AgCl↓ + NaNO_3$

Калыбына келүү-кычкылдануу (окисл.-восст.) реакциясы

→ Электрон берүү-кабыл алуу менен коштолот.

Мисал: $Fe + CuSO₄ → FeSO₄ + Cu$ Fe → $Fe^2$⁺ (кычкылданды), $Cu^2$⁺ → $Cu^0$ (калыбына келди)

Реакциянын теңдемелери

Сөз менен жазылган реакция

→ Сууутек + кычкылтек → суу

Химиялык формула менен

$2H_2 + O_2 → 2H_2O$

Теңдештирүү

→ Реакцияда атомдордун саны сакталуусу үчүн сол жана оң жак тең болушу керек.

Мисал: $Fe + O_2 → Fe_2O_3$ Теңдештиребиз: $4Fe + 3O_2 → 2Fe_2O_3$ → Оң жана сол жакта атомдор бирдей болду.

Реакциялардын классын таануу боюнча кеңеш:

• A + B → AB — Кошулуу
• AB → A + B — Ажыралуу
• AB + CD → AD + CB — Алмашуу
• Заряд өзгөрүп жатса — Кычылдануу-калыбына келүү

ЖРТ формасындагы мисалдар

1. Кайсы реакция кошулуу реакциясына мисал? А) $2Na + Cl_2 → 2NaCl$ Б) $CaCO_3 → CaO + CO_2$ В) HCl + NaOH → NaCl + $H_2O$ Г) Zn + $H_2SO_4$ → $ZnSO_4$ + $H_2$

2. Реакциянын белгилеринин бири болуп саналат: А) Түшүнүксүз жазуу Б) Жаңы элемент пайда болушу В) Газ бөлүнүп чыгышы Г) Электрон жоготуу

3. Реакция теңдемесин толукта: _ + $O_2$ → $CO_2$ А) CO Б) C В) $H_2$ Г) $CH_4$

4. Кайсы реакцияда алмашуу жүрүп жатат? А) $2H_2 + O_2 → 2H_2O$ Б) $CaCO_3 → CaO + CO_2$ В) HCl + NaOH → NaCl + $H_2O$ Г) $H_2 + Cl_2 → 2HCl$

Кыскача жыйынтык:

• Химиялык реакция — жаңы заттар пайда болот
• Белгилери: газ бөлүнүү, жылуулук, түс өзгөрүү ж.б.
• 4 негизги түрү бар: кошулуу, ажыралуу, алмашуу, кычылдануу-калыбына келүү
• Реакциялар формула менен жазылат жана теңдештирилет
• ЖРТда реакциянын түрүн таануу жана теңдемени толуктоо маанилүү