Фосфор жана анын кошулмалары

Бул темадан сен үйрөнөсүң:

• Фосфор элементине жалпы түшүнүк
• Фосфордун түрлөрү (аллотропиясы)
• Химиялык касиеттери жана алынуусу
• Негизги кошулмалары: фосфор оксиддери, фосфор кислоталары, туздар
• Реакция теңдемелери жана ЖРТ суроолору

Фосфор жөнүндө жалпы маалымат

Касиет — Маани Хим. белгиси — P Атом номери — 15 Топ / Период — 5A (15-топ), 3-период Электрон конфигурациясы — $1s^2$ $2s^2$ $2p^6$ $3s^2$ $3p^3$ Валенттүүлүк — III, V (3, 5) Табияттагы абалы — Кошулма түрүндө ($PO_4^3$⁻, $Ca_3$($PO_4$)₂)

Фосфордун аллотропиясы (түрлөрү):

ТҮРҮ — Сыпаттамасы Ак фосфор — Уулуу, жарыкта жаркылдайт, абада күйөт Кызыл фосфор — Туруктуу, күйбөйт, спичка кутусунда колдонулат Кара фосфор — Металл сыяктуу касиетке ээ, өтө туруктуу

Фосфорду алуу

Кальций фосфатты көмүр жана кум менен ысытуу аркылуу:

$Ca₃(PO₄)₂ + 3SiO₂ + 5C → 3CaSiO₃ + 5CO ↑ + 2P$

Мисал: Ак фосфор пайда болот.

Фосфордун химиялык касиеттери

1 Кычкылтек менен реакция → Фосфор оксиддери

Абада күйөт:

$4P + 5O₂ → 2P₂O₅$

Мисал: Ак порошок пайда болот.

2 Суу менен — түз реакция кылбайт

Мисал: Бирок фосфор оксиддери сууда кислоталарды берет.

Фосфордун негизги кошулмалары

Фосфор (V) оксиди – $P_2O_5$

Мисал: Ак порошок, гигроскопиялуу (суу менен оңой реакция кылат).

$P₂O₅ + 3H₂O → 2H₃PO₄$

Мисал: Орто фосфор кислотасы (фосфор кислотасы).

Фосфор кислотасы – $H_3PO_4$

Белги — Мүнөздөмөсү $H_3PO_4$ — Орто күчтүү кислота Түзүлүшү — 3 протон (H⁺) бере алат (үч негиздүү) Колдонмо — Тыңайткычтар, сода, металл иштетүү, кола суусундугу

Касиети:

Металлдар менен туз түзөт:

$2Al + 2H₃PO₄ → 2AlPO₄ + 3H₂$

Негиздер менен реакция:

$H₃PO₄ + 3NaOH → Na₃PO₄ + 3H₂O$

Мисал: Натрий фосфаты пайда болот.

Фосфаттар – $PO_4^3$⁻ иону менен туздар

Туз — Формуласы — Колдонулушу Кальций фосфаты — $Ca_3$($PO_4$)₂ — Тыңайткычтарда, сөөк курамында Натрий дигидрофосфат — $NaH_2PO_4$ — Буфер эритмелерде Амонний фосфаты — ($NH_4$)₃$PO_4$ — Тыңайткыч катары

Реакция схемасы (логикалык тартип)

$P \xrightarrow{O₂} P₂O₅ \xrightarrow{H₂O} H₃PO₄ \xrightarrow{NaOH} Na₃PO₄$

Мисал: Фосфор → Оксид → Кислота → Туз

ЖРТ формасындагы мисалдуу суроолор

1. Фосфор кандай валенттүүлүк көрсөтөт? А) Тек −3 Б) 2 гана В) III жана V Г) 0

2. Фосфор кислотасы кандай кислота? А) Бир негиздүү Б) Эки негиздүү В) Үч негиздүү Г) Амфотер

3. 4P + $5O_2$ → ? А) $P_2O_3$ Б) $P_2O_5$ В) PO Г) $PH_3$

4. $H_3PO_4$ + NaOH → ? А) NaCl Б) $NaH_2PO_4$ В) $Na_3PO_4$ Г) $Na_2SO_4$

5. $P_2O_5$ + $H_2O$ → ? А) $PH_3$ Б) $H_3PO_4$ В) $HPO_3$ Г) $Na_3PO_4$

Кыскача жыйынтык:

• Фосфор – көп валенттүү, 5A тобундагы активдүү металл эмес.
• Аллотропиясы бар (ак, кызыл, кара фосфор).
• Негизги кошулмалары: $P_2O_5$, $H_3PO_4$, $PO_4^3$⁻ туздары.
• Кислота – үч негиздүү, суу менен фосфор оксиди аркылуу алынат.
• ЖРТда реакция логикасы, валенттүүлүк, туз түзүү, продукттарды аныктоо маанилүү.