Азот жана анын кошулмалары

Бул темадан сен үйрөнөсүң:

• Азоттун жалпы касиеттери
• Азотту алуу жана табияттагы мааниси
• Азоттогу кычкылдануу даражалары
• Азоттун негизги кошулмалары: аммиак ($NH_3$), азот оксиддери (NO, $NO_2$), азот кислотасы ($HNO_3$)
• Реакциялар жана ЖРТ формасындагы суроолор

Азот жөнүндө жалпы маалымат

Касиет — Маани Хим. белгиси — N Атом номери — 7 Группа / Период — 5A (15-топ), 2-период Молекуласы — $N_2$ — туруктуу эки атомдуу газ Электрон конфигурациясы — $1s^2$ $2s^2$ $2p^3$ Валенттүүлүгү — −3, +1, +2, +3, +4, +5 (түрдүү)

Табияттагы мааниси жана алуу жолдору

Азот атмосферанын 78%ын түзөт.

Лабораторияда алуу:

Нитрит тузу менен аммоний тузунун аралашмасы:

$NH₄NO₂ → N₂ ↑ + 2H₂O$

Өнөр жайда алуу:

• Абанын фракциялык суюлтуу жолу менен бөлүп алуу

Азоттун кычкылдануу даражалары

Даражасы — Кошулма — Мисалы −3 — Аммиак — $NH_3$ 0 — Азот газы — $N_2$ +1 — Азот(І) оксиди — $N_2O$ +2 — Азот(ІІ) оксиди — NO +4 — Азот(IV) оксиди — $NO_2$ +5 — Азот кислотасы — $HNO_3$

N – өтө көп валенттүүлүккө ээ элемент!

Азоттун негизги кошулмалары

Аммиак ($NH_3$)

Белгиси — Мүнөздөмөсү $NH_3$ — Газ, жыты курч, уулуу Валенттүүлүк — −3 Түзүлүшү — Үч коваленттик байланыш + жалгыз электрон жупу Сууда эригич — Сууда $NH_4OH$ түзөт

Алынуусу:

$N₂ + 3H₂ \leftrightarrow 2NH₃ + Q \quad \text{(Haber процесси)}$

Температура, басым, катализатор талап кылынат.

Касиети:

• Кычкылдар менен туз түзөт: $NH₃ + HCl → NH₄Cl$
• Муздак сууну жакшы эритет: $NH₃ + H₂O ⇌ NH₄⁺ + OH⁻$

→ Алсыз негиз (аммоний гидроксиди).

Азот оксиддери (NO, $NO_2$, $N_2O$)

Азот(ІІ) оксиди – NO

• Түссүз газ, абада жай реакция менен $NO_2$ түзөт

$2NO + O₂ → 2NO₂$

Азот(IV) оксиди – $NO_2$

• Күрөң түстөгү уулуу газ
• Сууда эрийт: $2NO₂ + H₂O → HNO₃ + HNO₂$

→ Эки кислота: азот жана азоттуу кислоталар пайда болот.

Азот кислотасы ($HNO_3$)

Белгиси — Мүнөздөмөсү $HNO_3$ — Күчтүү кислота Кычкылдануу даражасы — +5 Сууда эригич — Оңой эригич Реакцияга жөндөмдүү — Металлдарды эритет, туз берет

Касиети:

• Металлдар менен реакция: $Cu + 4HNO₃ → Cu(NO₃)₂ + 2NO₂ + 2H₂O$

→ Күчтүү тотуктуруучу; суутек эмес, газ бөлүнөт!

• Щелоч менен нейтралдашуу: $HNO₃ + NaOH → NaNO₃ + H₂O$

Азот айланышы (табиғаттагы мааниси)

• Бактериялар азотту фиксациялайт.
• Аммиак жана нитраттар өсүмдүктүн негизги азыгы.
• Азот кислотасы жана туздар тыңайткыч катары колдонулат.

ЖРТ формасындагы мисалдуу суроолор

1. Азот кайсы топто жайгашкан? А) 5A Б) 6A В) 7A Г) 4A

2. Азот кислотасы кандай касиетке ээ? А) Алсыз кислота Б) Негиз В) Күчтүү кислота Г) Амфотер

3. Кайсы реакцияда аммиак алынат? А) $H_2$ + $Cl_2$ Б) $N_2$ + $3H_2$ → $2NH_3$ В) NO + $O_2$ Г) Cu + $H_2SO_4$

4. $NO_2$ газын сууга аралаштырганда эмне пайда болот? А) HCl Б) $HNO_2$ + $HNO_3$ В) $NH_3$ Г) $H_2SO_4$

5. Аммиактын суудагы эритмеси эмне деп аталат? А) Азот кислотасы Б) Аммоний гидроксид В) Азот суутеги Г) Туз кислотасы

Кыскача жыйынтык:

• Азот – көп валенттүү, активдүү металл эмес.
• Негизги кошулмалары: $NH_3$, NO, $NO_2$, $HNO_3$.
• Азот кислотасы – күчтүү, окислентүү касиетке ээ.
• ЖРТда реакциялардын логикасы, түзүмү, туздар менен байланышы суралат.