Галогендер жана анын кошулмалары

Галогендер жана алардын кошулмалары

Бул темадан сен үйрөнөсүң:

• Галогендер деген эмне, кайсы элементтерге кирет
• Алардын жалпы касиеттери
• Галогендердин алынуу жолдору
• Химиялык реакциялары (металл, суутек, суу, щелоч менен)
• Негизги кошулмалары (туз кислотасы, туздар)
• ЖРТ суроолоруна даярдык

Галогендер – бул эмне?

Галогендер – Периоддук системанын 7A тобуна (17-топ) кирген активдүү металл эмес элементтер. Алар 2 атомдуу молекула түрүндө болот жана реакцияга абдан активдүү киришет.

Галогендердин тизмеси:

• Фтор — $F_2$, эң реакцияга жөндөмдүү
• Хлор — $Cl_2$, жыты күчтүү, жашыл-сары газ
• Бром — $Br_2$, суюк, күрөң түстүү
• Йод — $I_2$, кызгылт-күрөң кристалл
• Астат — $At_2$, радиоактивдүү, сейрек кездешет

Жалпы мүнөздөмөлөрү:

• 7 валенттик электроны бар
• Жөнөкөй молекула түрүндө ($X_2$)
• Күчтүү тотуктуруучу агенттер (электрон кабыл алат)
• Табиятта түз түрүндө эмес, туз түрүндө кездешет (NaCl ж.б.)

Галогендерди алуу жолдору

1. Галоген туздарынан электролиз аркылуу:

$2NaCl \xrightarrow{электролиз} 2Na + Cl₂↑$

2. Концентрленген HCl менен $KMnO_4$ реакциясы аркылуу $Cl_2$ алуу → (лаборатоориялык ыкма)

Галогендердин химиялык касиеттери

Металлдар менен реакция кылат → Галогенид түзөт

$2Na + Cl₂ → 2NaCl$

→ Иондук туз пайда болот. Бул реакция катуу күйүү менен жүрөт.

Суутек менен реакция кылат

$H₂ + Cl₂ → 2HCl$

→ Жарык же ысытуу шартында жүрөт. Газ түрүндөгү суутек хлорид алынат. Сууда эрисе — туз кислотасы (HCl) пайда болот.

Суу менен реакция (айрымдары гана)

Фтор:

$F₂ + H₂O → HF + O₂$

→ Фтор сууну ажыратып жиберет!

Щелочтор менен реакция (диспропорция реакциясы)

$Cl₂ + 2NaOH → NaCl + NaClO + H₂O$

→ Ошол эле зат бир убакта тотуктанып жана калыбына келип жатат.

Галогендердин кошулмалары

Галоген суутектер (HX)

• HF — фтор суутек, тиш эмалына таасир этет
• HCl — хлор суутек, туз кислотасын берет
• HBr — бром суутек, күчтүү кислота
• HI — йод суутек, абдан күчтүү кислота

→ Бардыгы сууда жакшы эрийт → күчтүү кислота түзөт.

Галоген туздары (NaCl, KBr, $CaF_2$ ж.б.)

• NaCl — аш тузу, электролиз
• KBr — фотографияда колдонулат
• $CaF_2$ — оптикалык айнектер, тиш пастасы

Галоген оксиддери жана кычкылдары

→ Адатта туруксуз же абдан реакцияга жөндөмдүү. Мисалы:

$Cl₂O₇ + H₂O → 2HClO₄$

→ Хлордун жогорку оксидинен — күчтүү кислота.

Реакциянын активдүүлүк рети (галогендердин бири-бирин сүрүп чыгаруусу)

Күчтүү галоген → алсызын тузунан сүрүп чыгарат

$Cl₂ + 2KI → 2KCl + I₂$

→ Хлор йодду сүрүп чыгарат.

Эсеп: $F_2$ > $Cl_2$ > $Br_2$ > $I_2$ (реакция жөндөмдүүлүгү ↓)

ЖРТ формасындагы мисалдуу суроолор

1. Галогендер кайсы топко кирет? А) 1A Б) 2A В) 7A Г) 8A

2. Хлор кайсы зат менен реакция кылып NaCl берет? А) Na Б) $H_2O$ В) $CO_2$ Г) $CuSO_4$

3. $Cl_2$ + 2NaOH → NaCl + NaClO + $H_2O$ — бул реакциянын тиби? А) Нейтралдашуу Б) Диспропорция реакциясы В) Күйүү Г) Кристаллдануу

4. Кайсы реакцияда йод сүрүлүп чыгат? А) $Cl_2$ + KI Б) $Br_2$ + KCl В) $I_2$ + NaOH Г) NaCl + $H_2O$

Кыскача жыйынтык:

• Галогендер – 7A тобундагы активдүү металл эмес элементтер ($F_2$, $Cl_2$, $Br_2$, $I_2$)
• 2 атомдуу молекула түрүндө болот
• Күчтүү тотуктуруучу касиетке ээ
• Реакциялары – металлдар, суутек, щелочтор, суу менен
• Кошулмалары – галоген суутектер (HCl, HF ж.б.), туздар (NaCl), оксиддер
• ЖРТда “кайсысы галоген?”, “кандай реакция жүрөт?”, “ким кимди сүрүп чыгарат?” сыяктуу логикалык суроолор болот