Жөнөкөй / Улантылган / Туура / Туура Улантылган (Азыркы, Өткөн, Келерки)

(Present, Past, Future — экзам фокусу менен кыска, так, мисалдар менен)

Белги: V – этиш, V-s/es – 3-жак жекелик, V-ing – герундий формасы, V2 – өтмүш форма, V3 – Participle II, do/does/did, have/has/had, will, be (am/is/are/was/were).

Жалпы карта (эмнени баса белгилейт?)

• Simple — факт/офис реал: көнүгүү, график, бүттү/болду, эртең болот.
• Continuous (Progressive) — процесс (учурдагы/ошол учурдагы/келечектеги жүрүп жаткан иш).
• Perfect — натыйжа/тажрыйба/аякталгандык (учурдагы байланыш/дейре).
• Perfect Continuous — көпкө созулган процесс + натыйжа/из («качантан бери»).

PRESENT (азыркы/жалпы учур)

1.1 Present Simple — жөнөкөй азыркы

Функция: адат, факт, график, жалпы чындык. Формула: S + V(1) / V-s(es); терс — do/does + not + V; суроо — Do/Does + S + V? Сигнал сөздөр: always, usually, often, sometimes, never, every day, on Mondays…

Мисал: She works in Bishkek. / Does she work? / She doesn’t work on Sundays.

1.2 Present Continuous — азыр жүрүп жаткан процесс

Функция: азыр (ушул учурда) же убактылуу процесс; жакын пландар. Формула: S + am/is/are + V-ing; терс — am/is/are not + V-ing; суроо — инверсия. Сигнал: now, at the moment, right now, these days; arrangements: tonight, tomorrow (планды билдирет).

Мисал: I am studying now. / Are you working today?

State verbs (love, know, believe…) адатта Continuous албайт: I know the answer ( am knowing).

1.3 Present Perfect — натыйжа/тажрыйба азырга байланышкан

Функция: өткөн иш азыр менен байланышта; тажрыйба; жакында бүттү. Формула: S + have/has + V3; терс — have/has not + V3; суроо — инверсия. Сигнал: since, for, already, yet, just, ever/never.

Мисал: She has finished the report. / I have never been to Osh.

Present Perfect vs Past Simple: убакыт так айтылса (yesterday, in 2023) → Past Simple.

1.4 Present Perfect Continuous — качантан бери жүрүп жаткан узак процесс

Функция: көпкө созулган процесс, из/таасир азыр сезилет. Формула: S + have/has been + V-ing; терс/суроо — инверсия менен. Сигнал: since 8 am, for two hours, all day, lately, recently.

Мисал: They have been waiting for an hour. (азыр да күтүп жатышы мүмкүн)

PAST (өткөн учур)

2.1 Past Simple — өткөндө бүтүп калган факт/окуя

Функция: так убакыттагы өткөн иш. Формула: S + V2 (регуляр: -ed); терс — did not + V; суроо — Did + S + V? Сигнал: yesterday, last year, in 2020, two days ago, then.

Мисал: We met last week. / Did you see her yesterday?

2.2 Past Continuous — өткөн учурдагы процесс

Функция: белгилүү убакытта жүрүп жаткан иш; фон + кийлигишүү. Формула: S + was/were + V-ing. Сигнал: at 6 pm (yesterday), while, when.

Мисал: I was reading when he called. (фон — Past Continuous; кийлигишкен окуя — Past Simple)

2.3 Past Perfect — өткөндөгү «мурдарак» өткөн

Функция: эки өткөн иштен мурда бүткөнүн баса белгилөө. Формула: S + had + V3. Сигнал: by the time, before, after (chronology).

Мисал: By the time we arrived, she had left.

2.4 Past Perfect Continuous — өткөнгө чейинки узак процесс

Функция: өткөн убакыттагы бир чекитке чейин узак жүргөн процесс. Формула: S + had been + V-ing.

Мисал: He had been working for hours before the meeting started.

FUTURE (келечек)

3.1 Future Simple (will) — көз ирмем чечим/болжол/«көз караш»

Функция: спонтандык чечим, жалпы божомол, убада. Формула: S + will + V; терс — will not (won’t) + V; суроо — Will + S + V? Сигнал: I think, probably, surely; спонтандык: OK, I’ll help.

Мисал: It will rain tomorrow (I think).

Be going to — алдын ала пландалган ниет/дәлелдүү божомол: I’m going to study medicine.

3.2 Future Continuous — келечектеги белгилүү учурда жүрүп жаткан процесс

Формула: S + will be + V-ing. Сигнал: at 7 pm tomorrow, this time next week.

Мисал: This time tomorrow, we will be flying.

3.3 Future Perfect — келечектеги белгилүү убакытка чейин аяктап калуу

Формула: S + will have + V3. Сигнал: by/ before + time (by Friday, by 2030).

Мисал: By Friday, I will have finished the project.

3.4 Future Perfect Continuous — келечектеги чекитке чейин узак жүргөн процесс

Формула: S + will have been + V-ing.

Мисал: By noon, they will have been waiting for three hours.

«Сигнал сөздөр» жыйнагы (экзаменге шпаргалка)

• Simple: Present — always, usually, every…; Past — yesterday, ago, last…; Future — tomorrow (will/going to), soon.
• Continuous: Present — now, at the moment, these days; Past — while, when, at 6 pm; Future — at this time tomorrow.
• Perfect: Present — since, for, already, yet, just, ever/never; Past — by the time, before, after; Future — by + time (by Friday/2030).
• Perfect Cont.: Present — since/for, all day, lately; Past — before, for (duration); Future — by … for … (duration by future point).

Quick Формулалар (кыска калыбы)

• Pr. Simple: V / V-s | Neg: don’t/doesn’t + V | Q: Do/Does + S + V?

• Pr. Cont.: am/is/are + V-ing

• Pr. Perf.: have/has + V3

• Pr. Perf. Cont.: have/has been + V-ing

• Past Simple: V2 | Neg/Q: didn’t + V / Did + S + V?

• Past Cont.: was/were + V-ing

• Past Perf.: had + V3

• Past Perf. Cont.: had been + V-ing

• Fut. Simple: will + V / be going to + V (ниет/дәлел)

• Fut. Cont.: will be + V-ing

• Fut. Perf.: will have + V3

• Fut. Perf. Cont.: will have been + V-ing

Типтүү каталар → туурасы

• I am knowing him. → I know him. (state verb)
• I have seen her yesterday. → I saw her yesterday. (так убакыт = Past Simple)
• When I arrived, she left. → When I arrived, she had left. (мурда бүттү)
• I will going to study. → I am going to study / I will study.
• By 6 pm I will finish. → (натыйжага басым) I will have finished by 6 pm.

Мини-практика (өзүңдү текшер)

1. Азыр: She ___ (study) now. → is studying
2. Тажрыйба: I ___ (never be) to London. → have never been
3. Өткөн фон + кийлигишүү: I ___ (cook) when they ___ (arrive). → was cooking / arrived
4. Келерки пландуу: We ___ (meet) at 7. It’s planned. → are meeting / are going to meet
5. «Бай»: By next week, they ___ (finish). → will have finished
6. Узак процесс «качантан бери»: She ___ (wait) for two hours. → has been waiting