Зат алмашуу (метаболизм)
Зат алмашуу — бул организмде жүрүүчү бардык химиялык реакциялардын жыйындысы. Ал эки чоң бөлүккө бөлүнөт:
- Катаболизм (деструктивдик алмашуу) — органикалык заттарды майдалоо жана энергия бөлүү.
Мисал: глюкозанын ажырашынан энергия (АТФ) алуу.
- Анаболизм (конструктивдик алмашуу) — жаңы молекулаларды синтездөө.
Мисал: белок синтези, клетка дубалынын түзүлүшү.
Мааниси: Зат алмашуу организмдин жашоосун камсыздайт, энергия берет жана клеткаларды жаңылайт.
Зат алмашууну жөнгө салуу жолдору
- Нервдик жөнгө салуу — нерв системасы сигналдар аркылуу органдардын ишин координациялайт.
- Гуморалдык жөнгө салуу — гормондор аркылуу жүрөт.
Мисал: инсулин кандагы глюкозанын деңгээлин төмөндөтөт, глюкагон көтөрөт.
- Энзимдик (ферменттик) жөнгө салуу — ферменттер химиялык реакцияларды тездетет.
Энергетикалык алмашуу
- АТФ (аденозинтрифосфат) — энергияны сактоочу жана ташуучу негизги молекула.
- Фотосинтез (өсүмдүктөрдө) — күн энергиясын химиялык энергияга айлантат.
- Клеткалык дем алуу (айбандарда жана өсүмдүктөрдө) — органикалык заттардан энергия алуу.
Витаминдер
Витаминдер — организмдин нормалдуу иштеши үчүн аз өлчөмдө керек болгон органикалык кошулмалар. Алар энергия бербейт, бирок ферменттердин ишине жардам берет.
Майда эригич витаминдер
- A — Ретинол, көрүү, өсүү. Жетишсиздигинен: түн көрүүсү начарлайт (кургак көз).
- D — Кальциферол, кальций-фосфор алмашуусу. Жетишсиздигинен: рахит.
- E — Токоферол, клеткаларды коргоо. Жетишсиздигинен: булчуңдардын алсыздыгы.
- K — Филлохинон, кан уюу. Жетишсиздигинен: кан токтобой калуу.
Сууда эригич витаминдер
- B1 — Тиамин, нерв системасынын иши. Жетишсиздигинен: бери-бери оорусу.
- B2 — Рибофлавин, клетка дем алуусу. Жетишсиздигинен: теринин сезгениши.
- B6 — Пиридоксин, белок алмашуусу. Жетишсиздигинен: тери жана нерв оорулары.
- B12 — Кобаламин, кан түзүү. Жетишсиздигинен: анемия.
- C — Аскорбин кычкылы, иммунитет, ткандардын калыбына келиши. Жетишсиздигинен: цинга.
Витаминдерди алуу булактары
- Жаныбар тектүү азыктар: эт, сүт, жумуртка, боор.
- Өсімдүк тектүү азыктар: жашылча, жемиш, дан эгиндер.
- Күн нуру: витамин D синтези үчүн.
Гиповитаминоз жана гипервитаминоз
- Гиповитаминоз — витамин жетишсиздиги.
- Гипервитаминоз — витамин ашыкча болгон учурда пайда болот, айрыкча майда эригич витаминдерде.
