Киришүү
Вирустар — тирүү жана тирүү эмес материянын ортосунда турган өзгөчө биологиялык объекттер. Алар клеткасыз түзүлүшкө ээ жана өз алдынча көбөйө албайт. Көбөйүү үчүн сөзсүз тирүү клетканын ичинде болушу керек — ички мите (облигаттык паразит).
Вирустардын түзүлүшү
Вирустар абдан жөнөкөй түзүлүшкө ээ:
- Генетикалык материалы: ДНК же РНК (эки түрү бир убакта болбойт). Генетикалык маалыматты сактайт жана репликация үчүн колдонулат.
- Белок каптама (капсид): Генетикалык материалды коргойт. Белок субъбирдиктеринен (капсомерлерден) турат.
- Кошумча липопротеиддик кабыкча (айрымдарында гана): Үстүнкү кабыкча клетка мембранасынан келип чыгат. Анда клеткага жабышууга жардам берген белоктор (гликопротеиндер) бар.
Мисалдар: Капсуласы бар вирус: Грипп вирусу, ВИЧ. Капсуласы жок вирус: Бактериофаг.
Вирустардын жашоо ишмердүүлүгүнүн өзгөчөлүктөрү
- Клетка сыртында — вирустар кристалл абалында болот жана активдүү эмес.
- Клетка ичинде — вирус генетикалык материалын клеткага киргизет, клетканын ресурстарын өз нуклеин кычкылдарын жана белокторун синтездөө үчүн колдонот.
Репликация этаптары:
- Адсорбция — вирус клетканын бетине жабышат.
- Пенетрация — генетикалык материал клеткага кирет.
- Репликация — вирус генетикалык материалы жана белоктор клеткада синтезделет.
- Жыйноо (сборка) — жаңы вирус бөлүкчөлөрү түзүлөт.
- Бошотуу (выход) — клеткадан чыгып, жаңы клеткаларды жабыркатат.
- Лизис жолу менен (клетка жарылат)
- Экзоцитоз жолу менен (клетка тирүү калат, бирок алсызданат)
Вирустардын жашоо формалары
- Литикалык цикл — вирус клетканы толугу менен жок кылат (мисалы, бактериофаг).
- Лизогендик цикл — вирус ДНКсы клетка геномун кошулат жана узак убакыт жашыруун болот (мисалы, герпес вирусу).
Вирустардын мааниси
- Оору козгоочулар: грипп, кызамык, ВИЧ, COVID-19.
- Биотехнологияда колдонуу: ген терапиясы, вакцина өндүрүшү.
- Экологиядагы ролу: популяцияны табигый жөнгө салуу.
