Прокариоттор

Прокариоттор жана Бактериялар

Киришүү

• Прокариоттор — ядросу жана мембрана менен капталган органеллалары жок, жөнөкөй түзүлүштөгү бир клеткалуу организмдер.
• Негизги өкүлдөрү — бактериялар жана көк-жашыл балырлар (цианобактериялар).

Бактериянын түзүлүшү

Негизги бөлүктөрү:

1. Клетка дубалы

• Негизинен пептидогликан (муреин) түзөт.
• Формасын сактайт жана механикалык коргоону камсыздайт.

2. Плазмалык мембрана

• Зат алмашууну жөнгө салат.
• Энергия өндүрүү процесстери (тыныгуу, фотосинтез) мембранада жүрөт.

3. Цитоплазма

• Гомогендүү масса, анда рибосомалар жана башка структуралар жайгашат.

4. Нуклеоид

• Бактериянын ДНКсы жайгашкан аймак.
• Ядро кабыгы жок.

5. Плазмида

• Кошумча ДНК молекулалары, антибиотикке туруктуулук сыяктуу касиеттерди берет.

6. Рибосомалар

• Белок синтезин жүргүзөт (70S тибиндеги).

7. Жабышуучу түзүлүштөр

• Желим (капсула) — коргонуу жана бетке жабышуу.
• Пили (фимбриялар) — жабышуу жана ген алмашуу.
• Жылчык (жгутик) — кыймыл үчүн.

Бактериялардын жашоо ишмердүүлүгүнүн өзгөчөлүктөрү

Энергия алуу жолдору:

• Автотрофтор — өзүнө керектүү органикалык заттарды өздөрү синтездейт.

• Фотосинтездөөчү (цианобактериялар)

• Хемосинтездөөчү (нитрификациялоочу бактериялар)

• Гетеротрофтор — даяр органикалык заттар менен азыктанат.

• Сапрофиттер (өлгөн организм калдыктарын ажыратат)

• Паразиттер (тирүү организмде жашайт жана зыян келтирет)

Көбөйүү:

• Жөнөкөй экиге бөлүнүү (бактериялардын негизги көбөйүү жолу)
• Айрымдарында жыныстык процесс элементтери бар (плазмида алмашуу — конъюгация).

Катаал шарттарга чыдамдуулук:

• Кээ бир бактериялар спора пайда кылат (жылуулукка, кургактыкка жана химиялык заттарга туруктуу).

Бактериялардын мааниси

Пайдасы:

• Органикалык заттарды ажыратуу, топуракты түшүмдүү кылуу.
• Тамак-аш, дары-дармек, биотехнологияда колдонулат (йогурт, антибиотик).
• Азотту фиксациялоо (боб өсүмдүктөрүнүн түп бактериялары).

Зыяны:

• Оору козгоочулар: кургак учук, дизентерия, холера, сибирь жарасы.
• Тамак-ашты жана сууну булгайт.