(Түзүлүшү, милдеттери, ыңгайланышы жана эволюциясы)
Орган деген эмне?
Орган — бул өз алдынча түзүлүшкө жана функцияга ээ болгон бөлүк, бир нече тканьдан түзүлөт. Өсүмдүктөрдө органдар негизинен вегетативдик жана генеративдик болуп бөлүнөт.
Вегетативдик органдар
Тамыр
Милдеттери:
- Сууну жана минералдык заттарды топурактан соруп алуу;
- Өсүмдүктү топуракта бекемдөө;
- Кээ бир өсүмдүктөрдө (сабиз, кызылча) запастык заттарды сактоо;
- Кээ бирлери аркылуу көбөйүү (тамыр соргучтар).
Тамырдын түзүлүшү:
- Тамыр башы (меристема зонасы) — клеткалар бөлүнөт;
- Өсүү зонасы — клеткалар узарат;
- Дифференциация зонасы — ткандар жана өзгөчөлүктөр пайда болот;
- Тамыр чачтары — суу жана заттарды соруп алат.
Ыңгайланышы:
- Тамыр-соргучтар (мүрөкоп өсүмдүктөрдө);
- Абадагы тамырлар (орхидея, баньян дарагы);
- Тамыр түйнөктөр (сабиз, редис, запастык милдетте).
Сабак
Милдеттери:
- Жалбырак, гүл, жемиштерди көтөрүү;
- Заттарды (сууну, органикалык заттарды) ташуу;
- Запастык зат топтоо (кээ бир өсүмдүктөрдө).
Түзүлүшү:
- Узундуу өсүүчү түпкү бөлүк (меристема);
- Тышкы кабык (эпидерма);
- Өткөргүч ткандар — ксилема (сууну), флоэма (заттарды) ташыйт;
- Өзөк жана паренхима.
Ыңгайланышы:
- Жатма сабак (жер бетинде өсөт);
- Шишиген сабак (кактус, суу сактоо үчүн);
- Жер алдындагы сабактар (пиязда — пиязча, картошкада — түйнөк).
Жалбырак
Милдеттери:
- Фотосинтез жүргүзүү;
- Газ алмашуу;
- Буулануу (транспирация) аркылуу жылуулукту жөнгө салуу.
Түзүлүшү:
- Эпидерма — сырткы коргоочу катмар;
- Устьица (саңылаалар) — газ жана суу алмашуусу;
- Палисаддык жана губчатый паренхима — фотосинтез клеткалары;
- Тамырча (жабдууларды ташуучу).
Ыңгайланышы:
- Ийнеге окшогон жалбырак (бийик тоолордо же чөлдөрдө);
- Ширелүү жалбырактар (алоэ, суу сактоо);
- Капкан жалбырактар (насеком жечү өсүмдүктөрдө: росянка).
Генеративдик органдар
Гүл
Милдеттери:
- Көбөйүү (урук пайда кылуу).
Түзүлүшү:
- Гүл кабыгы (желектер жана чашечка);
- Антер жана жипче (аталык бөлүк);
- Уюкча, баганача, энчи (энелик бөлүк);
- Түйүлдүк — уруктук клетка.
Кош уруктануу:
- 1 сперма энчи клетка менен биригип — зигота;
- 2-сперма көмөкчү клетка менен — эндосперм (азык зат).
Жемиш жана уругу
Жемиш — гүлдүн уруктанган энчи бөлүгүнөн пайда болот.
Милдеттери:
- Урукту коргоо;
- Урукту таратуу (жел, суу, жаныбарлар аркылуу);
- Айрым жемиштерде азык катары колдонуу.
Жемиштин түрлөрү:
- Кургак (баштек, жаңгак);
- Ширелүү (алма, өрүк);
- Бир уруктуу/көп уруктуу.
Эволюция жана түрлөрүнүн өзгөрүшү
Эволюция жүрүшүндө:
- Тамырлар жана жалбырактар өзгөрүп, жаңы функцияларга ыңгайлашкан (мисалы, капкан жалбырак).
- Сабактар өзгөчө шарттарда суу сактагыч, көбөйүүчү орган болуп өзгөргөн (түйнөк, пиязча).
- Жалбырактардын, гүлдөрдүн, уруктардын ар түрдүү ыңгайлашуусу көбөйүү ыктымалдыгын жогорулаткан.
