Лексикология

Лексикология деген эмне

Лексикология – тил илиминин сөздөрдүн маанисин, колдонулушун, келип чыгышын жана бири-бири менен болгон байланышын изилдеген бөлүгү. Бул илим сөз байлыгын, анын түзүлүшүн жана өзгөрүшүн карайт.

Сөздүн мааниси

Сөздүн мааниси – анын билдирген түшүнүгү же объектиси. Мааниге жараша сөздөр төмөнкүдөй бөлүнөт:

• Түз маани – сөздүн негизги, баштапкы мааниси. Мисалы: жер (планета, топурак).
• Өтмө маани – сөздүн башка нерсеге салыштырып колдонулган мааниси. Мисалы: алтын кол (өнөрлүү адам).

Сөздөрдүн маанисине жараша түрлөрү

1. Синонимдер – мааниси жакын, бирок айтылышы ар башка сөздөр. Мисалы: кооз – сулуу.
2. Антонимдер – мааниси карама-каршы сөздөр. Мисалы: ак – кара.
3. Омонимдер – айтылышы бирдей, бирок мааниси ар башка сөздөр. Мисалы: таш (зат) – таш (этиш, ыргытуу).
4. Паронимдер – айтылышы окшош, бирок мааниси башка сөздөр. Мисалы: эффективдүү – эффекттүү.

Лексиканын катмарлары

1. Тилдин жалпы сөз байлыгы – бардык катмарга тиешелүү сөздөр.
2. Диалектизмдер – аймактык өзгөчө сөздөр. Мисалы: кулпунай (кээ аймакта клубника).
3. Архаизмдер – эскирип колдонулбай калган, ордуна жаңы сөз келген сөздөр. Мисалы: почтачы (азыркы “почта кызматкери”).
4. Историзмдер – тарыхый түшүнүктөр менен кошо колдонулбай калган сөздөр. Мисалы: хан, нөкөр.
5. Неологизмдер – жаңы жаралган сөздөр. Мисалы: смартфон, блогер.
6. Профессионализмдер – белгилүү бир кесипке тиешелүү сөздөр. Мисалы: шахта, порода – тоо-кен ишинде.

Сөздөрдүн келип чыгышы

• Түпкү сөздөр – тилдин өзүндө пайда болгон. Мисалы: суу, тоо.
• Кирме сөздөр – башка тилдерден алынган. Мисалы: телефон (грек тилинен).

Фразеология менен байланышы

Лексикологияда фразеологизмдер да изилденет – туруктуу сөз айкаштарынын мааниси жана колдонулушу. Мисалы: оозуна таш тиштегендей (үн катпоо).

Лексикалык нормалар

Туура сөз тандоо, орду менен колдонуу, ар бир стилге ылайык сөздү тандап колдонуу – бул лексикалык нормалардын негизги талаптары.