Фразеология

Фразеология деген эмне?

Фразеология – тил илиминде туруктуу сөз айкаштарын, алардын маанисин, түзүлүшүн жана колдонулушун изилдеген бөлүм. Туруктуу сөз айкашы – кеминде эки сөздөн турган, бөлөк-бөлөк мааниси эмес, бүтүндөй жаңы маанини туюнткан тилдик бирдик.

Мисалы: кол куушуруп олтуруу – аракетсиз олтуруу, жүрөгү таш – катуу, ырайымсыз адам.

Фразеологизмдердин өзгөчөлүктөрү

1. Мааниси бөлөкчө – түз мааниден башкача, өтмө мааниде колдонулат.
2. Түзүлүшү туруктуу – сөздөрдүн ордун же формасын өзгөртүүгө болбойт.
3. Колдонулушу эл ичинде бекемделген – узак убакыттан бери эл оозунда бар.

Фразеологизмдердин түрлөрү

Фразеологизмдер маанисине жана түзүлүшүнө карап төмөнкүдөй бөлүнөт:

а) Маанисине жараша

• Толук маанилүү фразеологизмдер – мааниси сөз айкашындагы бардык сөздөрдөн башкача.

Мисалы: кол куушуруп олтуруу – аракетсиз болуу.

• Жарым маанилүү фразеологизмдер – маанисинин бир бөлүгү түз мааниде, экинчиси өтмө мааниде.

Мисалы: түн уйкусун бөлүү – уктабай иштөө.

б) Түзүлүшүнө жараша

• Эки сөздүү фразеологизмдер – кан кайнады, жүрөгү түшүү.
• Көп сөздүү фразеологизмдер – жети өлчөп, бир кес, көзүнө көрүнбөй калуу.

Макал-лакаптар жана учкул сөздөр

Макал – элдик тажрыйбаны, акыл-насаатты кыска, таасирдүү формада айткан сөздөр.

Мисалы: Эмгек түгөнбөйт, эмгекчи тынбайт.

Лактап – образдуу, терең маанилүү кыска сүйлөм.

Мисалы: Элдик сөз – элге керектүү сөз.

Учкул сөздөр – белгилүү инсандын оозунан чыккан кыскача таамай сөздөр.

Мисалы: Алыкул Осмоновдун: "Күндү сүйгөндөр – өмүрдү сүйгөндөр."

Фразеологизмдердин тилдеги ролу

• Тилди көркөмдөйт, образдуулук берет.
• Ойду кыска жана таамай жеткирет.
• Элдик маданиятты жана дүйнө таанымды чагылдырат.