Морфемика (сөз курамы)

Морфемика деген эмне?

Морфемика – сөздүн курамын, анын бөлүктөрүн жана бул бөлүктөрдүн маанисин изилдеген тил илиминин бөлүгү. Сөздүн эң кичине маанилүү бөлүгү морфема деп аталат.

Морфемалардын түрлөрү

Сөз курамындагы морфемалар төмөнкүдөй бөлүнөт:

1. Уңгу – сөздүн маанисин билдирген негизги бөлүк. Мисал: тоо-лор – тоо (уңгу).

2. Негиз – сөздүн бардык маанилүү бөлүктөрүн камтыган бөлүк. Ал оңгу гана болушу мүмкүн (туунду эмес) же оңгу + туунду мүчө болушу мүмкүн.

• Туура негиз – оңгу өзүнчө эле негиз: суу.
• Туунду негиз – оңгу + сөз жасоочу мүчө: суу-чу, жаз-гыч.

3. Мүчөлөр – оңгууга кошулуп, анын маанисин өзгөртөт же грамматикалык форма берет.

Мүчөлөрдүн түрлөрү

1) Сөз жасоочу мүчөлөр – жаңы сөз жасоо үчүн колдонулат. Мисал: бал-а, оку-учу, кыш-тоо.

2) Сөз өзгөртүүчү мүчөлөр – сөздүн грамматикалык формасын өзгөртөт, бирок жаңы сөз жаратпайт. Мисал: бал-дар, китеп-ти, үйлөр-гө.

Сөздүн курамы боюнча мисалдар

• туура негиз: тоо
• туунду негиз: тоо-чо, жаз-гыч
• татаал негиз: кара-тоо, ак-чечек

Жаңы сөз жасоо ыкмалары

Кыргыз тилинде жаңы сөздөр негизинен сөз жасоочу мүчөлөр аркылуу жасалат:

• Сын атооч жасоо: кыш-кы, жаз-гы, түтүн-дүү
• Этиш жасоо: бел-гиле, китеп-те, суу-ла
• Зат атооч жасоо: оку-учу, жаз-ма, суу-чулук

Эсте тутуу үчүн

• Уңгу – маанинин негизги булагы.
• Негиз – оңгу же оңгу + туунду мүчө.
• Мүчөлөр – сөз жасоочу жана сөз өзгөртүүчү болуп бөлүнөт.
• Жаңы сөздөр көбүнчө сөз жасоочу мүчөлөр аркылуу пайда болот.