Сөз айкашы

Сөз айкашы — маанилик жана грамматикалык жактан бири-бирине баш ийип, бир бүтүн түшүнүктү билдирген эки же андан көп сөздүн айкашы. Сөз айкашы сүйлөм мүчөлөрүнүн грамматикалык байланышынан келип чыгат. Сөз айкашын негизги жана көз каранды сөз түзөт.

Сөз айкашынын түрлөрү

Көз каранды сөздүн негизги сөзгө болгон байланышына жараша сөз айкашынын үч түрү бар:

1. Макулдашуу байланышы: Көз каранды сөз башкы сөзгө жак, сан, жөндөмө мүчөлөрү аркылуу макулдашат.

Мисалы: менин китебим (менин - китебим, -им), биздин мектебибиз. Бул байланышта көбүнчө ат атоочтор менен зат атоочтор, сын атоочтор менен зат атоочтор (мисалы: чоң үй, акылдуу бала) байланышат.

2. Башкаруу байланышы: Башкы сөз көз каранды сөздү белгилүү бир жөндөмөдө турууга мажбурлайт.

Мисалы: китеп-ти оку (табыш жөндөмө), үйгө бар (барыш жөндөмө). Көз каранды сөз башкы сөздүн талабына ылайык жөндөмө мүчөсүн кабыл алат.

3. Таяныч байланышы: Көз каранды сөз башкы сөзгө жак, сан, жөндөмө мүчөлөрүсүз, бирок маанилик жактан байланышып турат.

Мисалы: абдан сулуу, өтө чоң. Бул байланышта тактоочтор менен сын атоочтор, этиштер менен тактоочтор (мисалы: тез чурка) байланышат.

4. Жанаша туруу байланышы: Бул байланышта көз каранды сөз башкы сөзгө жак, сан, жөндөмө мүчөлөрүсүз, жөн гана жанаша туруу жолу менен байланышат.

Мисалы: чоң китеп, жакшы оку. Бул байланыш адатта сын атоочтор менен зат атоочтордун, тактоочтор менен этиштердин ортосунда болот.

Сөз айкашынын сүйлөмдөн айырмасы

Сөз айкашы менен сүйлөмдүн ортосунда бир нече негизги айырмачылыктар бар:

1. Бүтүн ой: Сүйлөм бүтүн бир ойду, маалыматты билдирет. Сөз айкашы болсо, бир гана түшүнүктү толуктап же тактап берет, бирок бүтүн ойду билдирбейт.

Сүйлөм: Ал китеп окуду. (Бүтүн ой) Сөз айкашы: китеп окуду (Бүтүн ой эмес)

2. Грамматикалык структура: Сүйлөмдүн грамматикалык негизи ээ жана баяндоочтон турат. Сөз айкашында мындай грамматикалык негиз жок, анын негизи башкы сөз жана көз каранды сөз.

3. Интонация: Сүйлөмдүн аягында тыныш белги (чекит, суроо белгиси, илеп белгиси) коюлуп, интонация менен аяктайт. Сөз айкашы интонация менен аяктабайт.

4. Атоо максаты: Сөз айкашы бир нерсени толуктап, тактап көрсөтүү максатында колдонулат. Сүйлөм болсо, кимдир бирөөгө маалымат берүү, суроо берүү же буйрук берүү максатында колдонулат.