Кыргыз тилиндеги сүйлөмдөр грамматикалык түзүлүшүнө жана маанисине жараша ар кандай түрлөргө бөлүнөт. Сүйлөмдүн негизги эки түрү бар: жөнөкөй сүйлөм жана татаал сүйлөм.
Жөнөкөй сүйлөм
Жөнөкөй сүйлөм бир гана грамматикалык негизден, башкача айтканда, бир гана ээ-баяндоочтун айкашынан турат.
Мисалы: Ал келди. (Ал - ээ, келди - баяндооч)
Жөнөкөй сүйлөм өз кезегинде экиге бөлүнөт:
- Бир составдуу сүйлөм: Грамматикалык негизинин бир гана баш мүчөсүнөн турат (же ээден, же баяндоочтон).
Мисалы: Жаз. Кеч. Жылдыздуу түн.
- Эки составдуу сүйлөм: Грамматикалык негизи эки баш мүчөдөн – ээ менен баяндоочтон – турат.
Мисалы: Мен окуйм. (Мен - ээ, окуйм - баяндооч)
Татаал сүйлөм
Татаал сүйлөм эки же андан көп жөнөкөй сүйлөмдүн биригишинен турат. Анын эки же андан көп грамматикалык негизи болот. Татаал сүйлөмдөр түзүлүшүнө жараша экиге бөлүнөт:
- Тең байланыштуу татаал сүйлөм: Жөнөкөй сүйлөмдөр бири-бири менен маанилик жактан тең укукта, көз карандысыз байланышат.
- Байламталар аркылуу: жана, дагы, бирок, же, анан.
Мисалы: Күн тийди жана аба ысыды.
- Багыныңкы байланыштуу татаал сүйлөм: Бир жөнөкөй сүйлөм (баш сүйлөм) экинчи жөнөкөй сүйлөмгө (багыныңкы сүйлөм) багынычтуу болуп, ага толуктоо, бышыктоо же аныктоо маанисин берет.
- Байламталар аркылуу: эгерде, анткени, себеби.
Мисалы: Ал келген жок, анткени ооруп калыптыр.
Түз жана кыйыр сүйлөө
- Түз сүйлөө: Сүйлөөчүнүн сөзүн өзгөртпөстөн, эч кандай өзгөртүүсүз, өзүнүн баштапкы формасында берүү. Түз сүйлөө тырмакчага алынат.
Мисалы: Ал айтты: «Мен эртең келем».
- Кыйыр сүйлөө: Сүйлөөчүнүн сөзүн анын маанисин сактоо менен гана айтып берүү. Кыйыр сүйлөөдө тырмакча колдонулбайт.
Мисалы: Ал эртең келерин айтты.
