Сын атооч — заттын сын-сыпатын, сапатын, касиетин билдирет. Ал сүйлөмдө кандай? кайсы? каяктан? деген суроолорго жооп берет.
Сын атоочтун түрлөрү
Сын атоочтор маанисине карай эки негизги топко бөлүнөт:
- Сапаттык сын атооч — заттын түсүн, даамын, жытын, көлөмүн, салмагын жана башка сапаттарын түз билдирет. Бул сын атоочторго салыштыруу даражалары мүнөздүү.
Мисалы: кызыл, чоң, кичинекей, таттуу, жакшы, суук.
- Катыштык сын атооч — заттын башка нерселерге, мезгилге же орунга болгон катышын билдирет. Алар көбүнчө уңгуга -луу, -сыз, -лык, -чан сыяктуу мүчөлөр улануу менен жасалат.
Мисалы: тоолуу (тоо+луу), акылсыз (акыл+сыз), күзгү (күз+гү), балача (бала+ча).
Сын атоочтун даражалары
Сын атоочтордо заттын сапатынын ар кандай деңгээлде экендигин көрсөтүүчү төрт даража бар:
- Жөнөкөй даража — сапаттын кадимки, жөнөкөй абалын билдирет. Мүчөсү жок.
Мисалы: көк көйнөк, узун жол, сулуу кыз.
- Салыштырма даража — бир заттын сапатын башка бир заттын сапатына салыштырып көрсөтөт. Көбүнчө -раак/-рөөк, -дараак/-дөрөөк мүчөлөрү менен жасалат.
Мисалы: суук-раак, чоң-ураак, терең-ирээк.
- Күчөтмө даража — сапаттын эң жогорку деңгээлин билдирет. Бир нече жол менен жасалат:
- Мүчө аркылуу: -гылт, -ылжын, -ымтыл.
- Сөздүн алдына күчөтмө сөз кошуу менен: өтө, абдан, эң.
- Тыбыштарды кайталоо менен: жап-жашыл, көп-көк.
Мисалы: абдан чоң, эң жакшы, жап-жаңы.
- Басаңдатма даража — сапаттын орточо деңгээлин же бир аз төмөнүрөөк экендигин билдирет. -гылт, -ыш, -ыңкы сыяктуу мүчөлөр аркылуу жасалат.
Мисалы: кызылгылт, сарыгыч, узунураак.
