Химиядагы стехиометрикалык мыйзамдар

Стехиометрия — бул заттардын катышуусунун сандарын (масса, молекула, моль) изилдеген химиялык бөлүк. Ал негизги мыйзамдарга таянат.

1 Массалардын сакталуу мыйзамы (Лавуазье)

Химиялык реакция жүргөндө реагенттердин жалпы массасы продуктылардын жалпы массасына тең болот.

$m_{заттар} = m_{продуктылар}$

Мисал: $2H_2 + O_2 → 2H_2O$. Реакцияга катышкан суутек (4 г) менен кычкылтек (32 г) = суу (36 г).

2 Туруктуу курам мыйзамы (Пруст)

Ар бир химиялык бирикменин курамындагы элементтер туруктуу катышта болот.

Мисал: Суунун курамы ар дайым: 2 атом H : 1 атом O же масса менен: 2 г H : 16 г O.

3 Көбөйүүчү сандар мыйзамы (Дальтон)

Эгер эки элемент бир нече бирикме түзсө, анда бир элементтин туруктуу массасына туура келген экинчи элементтин массалары бүтүн сандар катышында болот.

Мисал: CO (карбон(II) оксид): 12 г C + 16 г O; $CO_2$ (карбон(IV) оксид): 12 г C + 32 г O → 16 : 32 = 1 : 2.

4 Авогадро мыйзамы (Авогадро)

Тең көлөмдөгү газдар бирдей шартта бирдей молекула санда болот, алардын сандары тең болсо — моль саны да тең болот.

Заттын саны (Моль)

1 моль — бул:

• 6.022×$10^{23}$ бөлүкчө (Авогадро саны)
• Формула менен: $n = \frac{m}{M}$, мында:
• n — заттын саны (моль)
• m — заттын массасы (г)
• M — молярдык масса (г/моль)

Авогадро саны (NA):

$N = n \cdot N_A$

• N — бөлүкчөлөрдүн саны (атомдор, молекулалар)
• n — моль саны
• NA = 6.022 × $10^{23}$

Моль, масса, молекула – байланыш:

• $n = \frac{m}{M}$ — Массадан моль табуу.
• $m = n \cdot M$ — Мольдон масса табуу.
• $N = n \cdot N_A$ — Мольдон молекулалардын санын табуу.
• $n = \frac{V}{22.4}$ — Газдын көлөмүнөн моль (н.ш. шартта).

22.4 л = 1 моль газ (нормалдуу шартта, 0°C, 1 атм).

Мисал эсеп:

36 г суудан канча моль суу бар?

Суунун молярдык массасы: $M(H_2O) = 2×1 + 16 = 18$ г/моль.

$n = \frac{36}{18} = 2\ моль$.

ЖРТ формасындагы суроолор

1. Суу молекуласынын курамында кандай элементтер бар? А) H жана O Б) H жана N В) C жана O Г) C жана H

2. 4 г суутектин моль саны канча? (M = 2 г/моль) А) 2 Б) 4 В) 8 Г) 0.5

3. Авогадро саны канча? А) 6.022×$10^{23}$ Б) 3.14×$10^{23}$ В) $10^6$ Г) 1.6×10⁻¹⁹

4. 1 моль газ нормалдуу шартта канча литр ээлейт? А) 1.0 л Б) 22.4 л В) 24.5 л Г) 0.5 л

Кыскача жыйынтык:

• Химияда массалар сакталат, курам туруктуу.
• Заттын өлчөмү моль менен берилет.
• Авогадро саны – бөлүкчөлөрдүн өлчөмү.
• Массадан моль, молекула, атом санын эсептей билүү — ЖРТда көп колдонулат.